Yuan 2025-yilning ikkinchi yarmidan boshlab dollarga nisbatan sezilarli darajada tiklandi. Bu o‘zgarishni Xitoy ishlab chiqarish sanoatidagi unumdorlik oshishi bilan bog‘laydigan qarashlar bor. Biroq Mia Yanlyanning tahlilicha, generativ sun’iy intellekt (AI) ishlab chiqarish sanoatida emas, xizmatlar sohasida unumdorlikni oshirsa, yuanga teskari yo‘nalishda bosim paydo bo‘lishi mumkin. Asosiy masala shuki, AI faqat narxlarni pasaytirish bilan cheklanadimi yoki past inflyatsiya va sust ichki talab sharoitida iste’mol, bandlik va daromadni ham qo‘llab-quvvatlay oladimi.

Asosiy ma’lumot va kontekst

Yuan qimmatlashuvi bilan ishlab chiqarish unumdorligi o‘rtasidagi bog‘liqlikni tushuntirish uchun maqolada Balassa–Samuelson effekti keltiriladi. Unga ko‘ra, savdo qilinadigan tovarlar — chegaralararo savdosi oson bo‘lgan mahsulotlar — ishlab chiqariladigan tarmoqlarda unumdorlik oshib, ish haqi ko‘tarilsa, ishchilar almashib ishlaydigan savdo qilinmaydigan xizmatlar — asosan mahalliy hududda iste’mol qilinadigan xizmatlar — ish haqi va narxlari ham ko‘tarilishi mumkin. Agar xizmatlar unumdorligi shuncha oshmasa, ularning narxi nisbatan qimmatlashadi va bu real valyuta kursining qimmatlashishiga olib kelishi mumkin.

Xitoyning elektromobillar, qayta tiklanuvchi energiya uskunalari va kemasozlik sanoati ushbu muhokamada unumdorlik oshishi qayd etiladigan savdo qilinadigan tovarlar tarmoqlariga kiradi. Maqolaga ko‘ra, 2005-yildan 2013-yilgacha Xitoy yuani dollarga nisbatan qariyb 35% qimmatlashgan. Bu o‘tmishdagi misol ishlab chiqarish unumdorligi oshishi va valyuta kursidagi o‘zgarishlar o‘zaro bog‘liq bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatadi, ammo ayni jarayon AI davrida ham takrorlanadi, degan xulosaga asos bo‘la olmaydi.

Yanlyanning fikricha, AI Balassa–Samuelson effektining asosidagi shartlarni o‘zgartirishi mumkin. Uning izohicha, avvalgi texnologik o‘zgarishlar asosan mexanizatsiyalash, standartlashtirish va ko‘lamni kengaytirish mumkin bo‘lgan faoliyat turlarini o‘zgartirgan. Axborot-kommunikatsiya texnologiyalari (AKT) inqilobi esa moliya, telekommunikatsiya va elektron tijorat kabi xizmatlarning xalqaro savdosini kengaytirgan. Boshqa tomondan, tibbiyot, ta’lim kabi mahаллий xizmatлар инсон вақти ва мулоҳазасига кўп жиҳатдан боғлиқ бўлиб келган.

Maqolada Xitoy davlat shifoxonalarida bir shifokorga to‘g‘ri keladigan kunlik bemor qabuli soni 2014-yildagi 7,5 tadan 2024-yilda 7,2 taga kamaygani qayd etiladi. Yanlyan generativ AI shifokorlar va o‘qituvchilar kabi mutaxassislarga axborotni qayta ishlash va ma’lumotlarni tahlil qilishda yordam bersa, bunday mahalliy xizmatlar unumdorligi oshishi mumkin, deb hisoblaydi. Unumdorlik ortsa, xizmatning har bir birligi xarajati kamayishi mumkin. Bu esa avvalgi «ishlab chiqarish unumdorligi oshadi → xizmatlar narxi ko‘tariladi» yo‘nalishiga qarama-qarshi jarayon yuz berishiga imkon yaratadi.

Bu xabar nimani anglatadi

Xizmatlar unumdorligining oshishi valyuta kursiga ishlab chiqarish sanoati unumdorligi oshishidan farqli ta’sir qilishi mumkin. Avtomobil zavodi unumdorligini oshirib, xorijga sotuvni ko‘paytirishi mumkin, biroq shifoxona tibbiy xizmat unumdorligini oshirsa ham, xizmatni xuddi shu tarzda xorijga eksport qilishi qiyin. Maqolada mahalliy xizmatlar unumdorligi samarasining mamlakat ichida qolish ehtimoli yuqoriligi va natijada narxlar pasayishi mumkinligi tushuntiriladi. Misol uchun, buyurtmalarni qayta ishlash samaraliroq bo‘lsa ham, Pekindagi yetkazib berish xizmati Nyu-Yorkka kechki ovqat yetkazib bermaydi.

Savdo qilinmaydigan xizmatlar unumdorligi oshib, ularning nisbiy narxi pasaysa, real valyuta kursining arzonlashishiga bosim paydo bo‘lishi yoki ishlab chiqarish unumdorligi tufayli yuzaga kelgan real qimmatlashuv bosimining bir qismi qoplanishi mumkin. Maqolada bu «teskari Balassa–Samuelson effekti» deb izohlanadi. Biroq bu ehtimoliy jarayon tahlili, AI yuan kursini amalda qanchaga o‘zgartirishi haqidagi miqdoriy prognoz emas.

Xitoyda AI ta’siriga ko‘proq duch kelishi mumkin bo‘lgan sohalar qatorida ta’lim, tibbiyot, mehmonxona va ovqatlanish xizmatlari hamda chakana savdo keltiriladi. AQSh misolida qayd etilgan axborot, moliya va professional xizmatlar AKT inqilobi davrida xalqaro savdoga ko‘proq ochilgan. Shu jihatdan ularning tuzilishi Xitoydagi mahalliy xizmatlardan farq qiladi. Maqola nuqtayi nazariga ko‘ra, ayni AI texnologiyalarining rivojlanishi ikki mamlakatda xizmatlar narxi va valyuta kursiga bir xil ta’sir qiladi, deb bo‘lmaydi.

Narxlar tushishi barcha ta’sirlar faqat iste’molchilar uchun foydali bo‘lishini anglatmaydi. Maqolada tibbiyot va ta’lim narxlari sezilarli darajada tartibga solinishi, restoranlar, chakana savdo va yetkazib berish sohalarida esa raqobat kuchli ekani ta’kidlanadi. Bunday bozor tuzilmasida unumdorlikdan olinadigan samara foydaning ko‘payishidan ko‘ra narxlar pasayishida ko‘proq namoyon bo‘lishi mumkin. Iste’molchilar arzonroq narxlardan foyda ko‘rishi mumkin, ammo ichki talab sust bo‘lgan sharoitda talab yetarlicha oshmasa, narxlarning pasayishi nominal daromadning zaiflashishi va dezinflyatsiyaga — inflyatsiya sur’atining sekinlashishi yoki narxlarning pasayish bosimiga — olib kelishi ham mumkin.

Masalan, AI yordamida tibbiy xizmatlarni ko‘rsatish samaradorligi oshib, narxlar pasaydi, deb faraz qilaylik. Uy xo‘jaliklari bunday xizmatlardan ko‘proq foydalansa, unumdorlik oshishi xizmatlardan foydalanish hajmi va daromadni birgalikda ko‘paytirishi mumkin. Ammo talab narxlarning pasayishiga sezgir javob bermasa, nominal daromad zaiflashib, narxlar yanada tezroq pasayishi ehtimoli ham bor. Qaysi holat amalda yuz berishini faqat maqolaga qarab aniqlab bo‘lmaydi.

Tasdiqlangan faktlar va hozircha noma’lum jihatlar

Tasdiqlangan faktlar

  • Maqolada yuan 2025-yilning ikkinchi yarmidan boshlab dollarga nisbatan sezilarli darajada tiklangani aytiladi.
  • Maqolada Xitoy yuani 2005–2013-yillarda dollarga nisbatan qariyb 35% qimmatlashgani, davlat shifoxonalarida esa bir shifokorga to‘g‘ri keladigan kunlik bemor qabuli soni 2014-yildagi 7,5 tadan 2024-yilda 7,2 taga kamaygani qayd etiladi.
  • Yanlyan AI mutaxassislarga axborotni qayta ishlash va ma’lumotlarni tahlil qilishda yordam berib, mahalliy xizmatlar unumdorligini oshirishi mumkinligini ta’kidlaydi.
  • Maqolada Xitoyda inflyatsiya pastligi va ichki talab sustligi tushuntiriladi. Xizmatlar unumdorligi oshishining narx, talab va nominal daromadga ta’sir yo‘li esa shart-sharoitga qarab o‘zgarishi mumkinligi qayd etiladi.

Hozircha noma’lum jihatlar

  • AI tufayli unumdorlik oshishining yuan kursiga ta’siri miqdorini baholaydigan ma’lumotlar keltirilmagan.
  • AI joriy etilishi Xitoyda xizmatlar narxi va uy xo‘jaliklarining nominal daromadini amalda qanday o‘zgartirishi asl maqoladan ma’lum emas.
  • Xizmatlar narxining pasayishi talab, bandlik va daromadni oshiradimi yoki narxlar pasayishi va ichki talab zaiflashuvi bosimini kuchaytiradimi — bu masala haligacha aniqlanmagan.

O‘quvchi nimalarga e’tibor berishi kerak

  • Xitoyda AI joriy etilishi haqidagi munozaralarda faqat unumdorlikning oshishiga emas, xizmatlar narxi va uy xo‘jaliklarining nominal daromadi qanday o‘zgarishiga ham e’tibor berish kerak.
  • Tibbiyot va ta’lim kabi narxlari tartibga solinadigan sohalarni restoranlar, chakana savdo va yetkazib berish kabi raqobat kuchli sohalardan ajratib ko‘rish unumdorlik samarasining narxlar pasayishi orqali iste’molchiga yetib borish ehtimolini aniqroq tushunishga yordam beradi.
  • Valyuta kursi prognozlarini ko‘rib chiqayotganda ishlab chiqarish unumdorligi oshishidan keladigan qimmatlashuv bosimigina emas, xizmatlar unumdorligi nisbiy narxlarni pasaytirishi mumkin bo‘lgan teskari yo‘nalish ham hisobga olinishi lozim. Yanlyan qisqa muddatda valyuta kursining moslashuvchanligidan foydalanishni, uzoq muddatda esa xizmatlar bozorini ochib, ularning xalqaro savdosini kengaytirish va unumdorlik samarasini kengroq taqsimlashni taklif qiladi.

Yanlyan ilgari Xitoy Davlat valyuta boshqarmasida bosh iqtisodchi bo‘lib ishlagan, hozir esa Xitoy xalqaro moliya korporatsiyasining (CICC) boshqaruvchi direktori va bosh strategi hisoblanadi. Uning xulosasiga ko‘ra, AI navbatdagi unumdorlik inqilobini yuzaga keltirsa ham, valyuta kursiga avvalgi texnologik o‘zgarishlar bilan bir xil ta’sir ko‘rsatishi shart emas. Xitoy iqtisodiyoti uchun muhim masala nafaqat unumdorlik qanchalik oshishi, balki bu samara narxlar, daromad yoki talabning qaysi birida namoyon bo‘lishidir.