2026-yil 8-oktabrda e’lon qilingan Pak Son Yong kolumnasida o‘smirlarning smartfondan foydalanishi va ruhiy salomatlik muammolari o‘zaro bog‘liq holda ko‘rib chiqilib, faqat oilalarning sa’y-harakatlari bilan bunga qarshi kurashish qiyinligi aytilgan hamda davlat miqyosida cheklovlar joriy etish va siyosatni muhokama qilishga chaqirilgan. Kolumnada Fransiya maktablarida o‘quvchilar ovqatlanishidagi spirtli ichimliklarni bosqichma-bosqich taqiqlash tajribasi smartfonlar bilan qiyos uchun keltirilgan. Shu bilan birga, o‘smirlar orasida o‘z joniga qasd qilish darajasi, o‘ziga shikast yetkazish va o‘z joniga qasd qilishga urinishlar, depressiya va xavotir buzilishlarining o‘sish sur’atlari berilgan, ammo ushbu raqamlarning manbasi yoki hisoblash mezonlari matnda ko‘rsatilmagan.

Kolumnada keltirilgan o‘sish sur’atlari muhim muammoni ko‘taradi, biroq ularning o‘zi smartfon ishlatish ruhiy salomatlik muammolarini keltirib chiqarganini isbotlamaydi.

Fon va kontekst

Kolumnada 1956-yilgacha Fransiya boshlang‘ich maktablarida tushlik paytida qizil vino berilgani yozilgan. Unda o‘sha paytdagi bosh vazir Pyer Mendes-Frans 1956-yilda 14 yoshdan kichik o‘quvchilarga ovqat bilan spirtli ichimlik berishni taqiqlagani, 14–18 yoshli o‘quvchilar esa faqat Fransua Mitteran prezidentlik lavozimiga kirishganidan keyin, 1981-yilda, spirtli ichimliksiz ovqatlana boshlagani aytiladi. Bu misol bir vaqtlar odatiy yoki foydali deb qaralgan amaliyotlar vaqt o‘tishi bilan bolalar va o‘smirlarni himoya qilish nuqtayi nazaridan boshqacha baholanishi mumkinligi haqidagi kolumna dalilini qo‘llab-quvvatlovchi qiyos sifatida ishlatilgan.

Kolumnada smartfonlar Koreyada 2009-yilda sotuvga chiqqani aytilib, o‘sha paytda bolaning bir yoshga to‘lishi munosabati bilan ziyofat uyushtirgan oilalarning farzandlari hozir maktabning yuqori sinfida, bitiruvchi sinfda o‘qiyotgani tushuntiriladi. Bu vaqt oralig‘i orqali smartfonlar o‘smirlarning ulg‘ayish jarayoniga chuqur kirib borgani ta’kidlanadi. Biroq Fransiya maktablarida ovqat bilan spirtli ichimlik berilishi va bugungi smartfonlardan foydalanish turli masalalardir; shu bois tarixiy qiyos smartfonlarning ruhiy salomatlikka ta’sirini ilmiy jihatdan isbotlamaydi.

Kolumnada keltirilgan raqamlarga ko‘ra, o‘smirlar orasida o‘z joniga qasd qilish darajasi 10 yil ichida 104,7 foizga, o‘ziga shikast yetkazish va o‘z joniga qasd qilishga urinishlar esa 553,1 foizga oshgan. Shuningdek, depressiya bilan kasallanganlar soni 5 yil ichida 55,6 foizga, xavotir buzilishlari esa 42,2 foizga ko‘paygani yozilgan. Biroq to‘rtta raqamning har biri qaysi ma’lumotlarga asoslangani, qaysi yillar va yosh guruhlari taqqoslangani kolumnadan aniqlanmaydi. O‘ziga shikast yetkazish va o‘z joniga qasd qilishga urinishlar hamda xavotir buzilishlarining o‘sish davri ham ko‘rsatilmagan.

Bu xabar nimani anglatadi

Kolumnadagi fikrni smartfonlar o‘smirlarning ruhiy salomatligiga oid muammolarga sabab bo‘lishi isbotlangan, degan xulosa sifatida emas, balki jiddiy muammoni oilalarning o‘z nazoratiga tashlab qo‘ymasdan, unga qarshi davlat miqyosida chora ko‘rishni muhokama qilish talabi sifatida tushunish mumkin. Pak Son Yong smartfonlar va ruhiy salomatlik o‘rtasidagi sababiy bog‘liqlik aniq isbotlanmagan, degan e’tirozni tilga olgan bo‘lsa-da, oilalar darajasidagi cheklash urinishlarini muvaffaqiyatsiz deb baholagan va qonunchilik hamda siyosat orqali davlat miqyosida chora ko‘rish zarurligini ta’kidlagan. Bu kolumnaning nuqtayi nazari; asl matnda aniq cheklov choralari yoki ularning samarasi keltirilmagan.

Bu masala faqat o‘smirlar va ularning oilalariga emas, maktablar hamda siyosatni ishlab chiquvchi idoralarga ham ta’sir qilishi mumkin. Cheklovlar muhokama qilinsa, o‘smirlarning smartfondan foydalanishini cheklash bilangina kifoyalanmay, cheklovdan keyin ularning muloqot, ishtirok va o‘yin-kulgiga bo‘lgan ehtiyojini qanday qondirish masalasi ham ko‘rib chiqilishi lozim. Darhaqiqat, kolumnada smartfon olib qo‘yilgan o‘rinni nima bilan to‘ldirishni muhokama qilish zarurligi ta’kidlangan. Demak, masala faqat taqiqlash yoki taqiqlamaslik emas, balki cheklov kimlarga, qanday mezonlar asosida qo‘llanishi va uning natijalari qanday aniqlanishini ham o‘z ichiga olishi mumkin.

Masalan, maktab yoki siyosat uchun mas’ul idoralar muayyan sharoitlarda smartfondan foydalanishni kamaytirish choralarini ko‘rib chiqsa, bu choralarning o‘smirlarning muloqoti va ishtirokiga ta’sirini hamda ruhiy salomatlik ko‘rsatkichlaridagi o‘zgarishlarni birgalikda kuzatish mumkin. Bu ko‘rib chiqilishi mumkin bo‘lgan yondashuvning shunchaki misoli; kolumnada aniq pilot loyiha yoki baholash rejasi taklif qilinganini anglatmaydi. Kolumnada bir qator mamlakatlar allaqachon cheklovlarni joriy etgani yozilgan, ammo qaysi mamlakatlar qanday cheklovlar kiritgani aytilmagan.

Tasdiqlangan faktlar va hozircha noma’lum jihatlar

Tasdiqlangan faktlar

  • Pak Son Yongning kolumnasi 2026-yil 8-oktabrda e’lon qilingan.
  • Kolumnada Fransiya 1956-yilda 14 yoshdan kichik o‘quvchilarga ovqat bilan spirtli ichimlik berishni taqiqlagani, 14–18 yoshli o‘quvchilar esa faqat 1981-yilda spirtli ichimliksiz ovqatlana boshlagani aytilgan.
  • Kolumnada o‘smirlar orasida o‘z joniga qasd qilish darajasi 10 yil ichida 104,7 foizga, o‘ziga shikast yetkazish va o‘z joniga qasd qilishga urinishlar 553,1 foizga oshgani, depressiya bilan kasallanganlar soni 5 yil ichida 55,6 foizga, xavotir buzilishlari esa 42,2 foizga ko‘paygani keltirilgan.
  • Pak Son Yong smartfonlar va o‘smirlar ruhiy salomatligi muammolari o‘rtasidagi sababiy bog‘liqlik aniq isbotlanmagan, degan e’tirozni bayon qilib, davlat miqyosida chora ko‘rishni yoqlagan.

Hozircha noma’lum jihatlar

  • Ruhiy salomatlikka oid keltirilgan raqamlarning manbasi va hisoblash mezonlari, taqqoslangan yillar hamda yosh guruhlari qanday?
  • O‘ziga shikast yetkazish va o‘z joniga qasd qilishga urinishlar hamda xavotir buzilishlarining o‘sish sur’atlari qaysi davrlarni taqqoslaydi?
  • Smartfondan foydalanishning o‘smirlar ruhiy salomatligiga ta’siri sababiy bog‘liqligini qo‘llab-quvvatlaydigan aniq tadqiqot dalillari qanday?
  • Kolumnada tilga olingan cheklovlarni joriy etgan mamlakatlar qaysilar va amalda qanday cheklovlar qo‘llangan?
  • Davlat miqyosida chora ko‘rish tanlansa, cheklovlar kimlarga va qaysi doirada tatbiq etiladi, o‘smirlarning muloqot, ishtirok va o‘yin-kulgiga bo‘lgan ehtiyoji qanday qondiriladi?

O‘quvchi nimalarga e’tibor berishi kerak

  • Raqamlarga duch kelganda ularning manbasi, taqqoslangan yillar, yosh oralig‘i va o‘sish sur’ati hisoblangan asos nima ekanini tekshirish kerak. Turli mezonlar asosidagi raqamlarni bir joyga jamlash o‘zgarishning ma’nosini noto‘g‘ri tushunishga olib kelishi mumkin.
  • Smartfondan foydalanish va ruhiy salomatlik muammolariga oid da’volarda bir vaqtda kuzatilgan o‘sish bilan sababiy bog‘liqlikni farqlash lozim. Kolumnaning o‘zida ham sababiy bog‘liqlik aniq isbotlanmagan, degan e’tiroz keltiriladi.
  • Cheklovlar haqidagi muhokama aniq tus olsa, nafaqat kimlarga va qanday cheklovlar qo‘llanishi, balki cheklovlardan keyin o‘smirlarning muloqoti, ishtiroki va o‘yin-kulgisi qanday ta’minlanishi hamda siyosat samarasi qanday tekshirilishi masalalarini ham ko‘rib chiqish lozim.