Yer yuzidagi zamburug‘lar taxminan 2,5 million turdan iborat deb hisoblanadi, ammo ilmiy nom berilgan turlar atigi 160 mingga yaqin, ya’ni jami turlarning 5 foizidan kam. Tabiatni muhofaza qilish xalqaro ittifoqi (세계자연보전연맹, IUCN) Qizil ro‘yxatida baholangan zamburug‘lar ham taxminan 1 300 turni tashkil etadi, ulardan kamida 411 tasi yo‘qolib ketish xavfi ostidagi turlar deb tasniflangan. Olimlar yetakchiligidagi Butunjahon zamburug‘larni muhofaza qilish tarmog‘i (전세계균류보전네트워크, GFCN) 19-oktabr kuni Armanistonning Yerevan shahrida bo‘lib o‘tadigan BMTning Biologik xilma-xillik to‘g‘risidagi konvensiyasi ishtirokchilari konferensiyasida (유엔생물다양성협약 당사국총회, COP17) zamburug‘larni muhofaza qilish bo‘yicha global strategiyani e’lon qilmoqchi.

Bu raqamlar shunchaki zamburug‘ turlarining kamrog‘i kashf qilinganini ko‘rsatmaydi. Ular ekotizimlardagi moddalar aylanishiga tayanch bo‘ladigan organizmlar guruhi xalqaro muhofaza siyosatida uzoq vaqt davomida yetarlicha e’tiborga olinmaganini ham ko‘rsatadi.

Fon va kontekst

Zamburug‘lar mog‘or yoki qo‘ziqorinlar kabi fotosintez qila olmaydigan, boshqa organik moddalarni parchalab, ulardan ozuqa moddalarini o‘zlashtiradigan eukariotlardir (hujayrasida yadro bo‘lgan organizmlar). Qo‘ziqorin — yer ostidagi zamburug‘lar ko‘payish uchun hosil qiladigan meva tanasi (spora hosil qiluvchi tuzilma). Bu organizmlar guruhiga nafaqat ko‘zga ko‘rinadigan qo‘ziqorinlar, balki turli mog‘orlar va boshqa zamburug‘lar ham kiradi.

Butunjahon zamburug‘larni muhofaza qilish tarmog‘i 2024-yilgi hisobotida zamburug‘larni “parchalovchilar” va “oziqa moddalar aylanishini ta’minlovchilar” deb ta’riflagan. Zamburug‘lar o‘lik o‘simliklar va hayvonlar tarkibidagi elementlarni qayta foydalanish mumkin bo‘lgan shaklga keltiradi, o‘simliklarning aksariyati bilan simbiozda yashaydi va ko‘plab hayvonlarga ozuqa bo‘ladi. Shu sababli zamburug‘larning ahamiyati alohida turlarni muhofaza qilish bilangina cheklanmaydi: u ekotizimda moddalar va organizmlar qanday bog‘lanishini o‘rganishni ham taqozo etadi.

Biroq biologik xilma-xillik haqida gap ketganda, odatda avval hayvonlar va o‘simliklar yodga olinadi. Maqolada aytilishicha, olimlar hayvonot olami (fauna) va o‘simliklar olamiga (flora) zamburug‘lar olamini (funga) qo‘shib, “uch F” atama tizimini taklif qilib kelishgan. Bu shunchaki yana bitta so‘z ishlatish taklifi emas. Unda biologik xilma-xillikni o‘rganish, muhofaza qilinadigan turlar ro‘yxatini tuzish va siyosiy maqsadlarni belgilashda zamburug‘larni alohida organizmlar guruhi sifatida aniqlash va hisobga olish taklif etiladi.

Xalqaro hamjamiyatning zamburug‘larni muhofaza qilishni rasman muhokama qilishga qaratilgan ilk urinishi 2024-yilda Kolumbiyada o‘tkazilgan biologik xilma-xillik konferensiyasida boshlandi. O‘shanda Buyuk Britaniya va Chili hukumatlari olimlar yetakchiligidagi “Zamburug‘lar jamg‘armasi” notijorat tashkiloti bilan birga zamburug‘lar olamini hayvonot va o‘simliklar olamiga teng mustaqil biologik soha sifatida e’tirof etishga chaqiruvchi “Zamburug‘larni muhofaza qilish majburiyati”ni qabul qildi. Maqolaga ko‘ra, bu majburiyatga jami 14 ta davlat qo‘shilgan.

Bu xabar nimani anglatadi

BMTning Biologik xilma-xillik to‘g‘risidagi konvensiyasida (유엔생물다양성협약) 196 ta ishtirokchi davlat bor. Konvensiyaning Global biologik xilma-xillik doiraviy dasturi (글로벌생물다양성프레임워크, xalqaro biologik xilma-xillik maqsadlarining umumiy tizimi) 2030-yilgacha quruqlik va dengiz hududlarining kamida 30 foizini muhofaza etiladigan hududlar deb belgilash maqsadini o‘z ichiga oladi. Har bir davlat milliy biologik xilma-xillik strategiyasi va harakat rejasini tuzish, amalga oshirish va uning ijrosini tekshirish orqali umumiy maqsadlarni aniq choralarga aylantiradi.

Bunda muhofaza etiladigan hududlar maydoni bo‘yicha maqsadning o‘zi zamburug‘lar muhofazasini avtomatik ravishda ta’minlamaydi. Maqolada bildirilgan xavotir shuki, ahamiyatni o‘simliklar va hayvonlarga qarab baholash zamburug‘lar nuqtayi nazaridan muhofaza qilishga arziydigan hududlar o‘rganish yoki himoya doirasidan chetda qolishiga olib kelishi mumkin. Zamburug‘larni biologik xilma-xillik siyosatida aniq qayd etish talabi muhofaza etiladigan hududlardan tashqari, biologik xilma-xillikni o‘rganish, muhofaza qilinadigan turlar ro‘yxatini tuzish va tadqiqotlar ko‘lamiga ham zamburug‘larni kiritishni anglatadi.

Masalan, biror davlat muhofaza etiladigan hududlarni belgilashda asosan o‘simliklar va hayvonlarning tarqalishini o‘rgansa, zamburug‘lar uchun muhim hududlar baholashda yetarlicha namoyon bo‘lmasligi mumkin. Bu faraziy misol, ammo qaysi organizmlar guruhi hisobga olinishi va nimalar o‘rganilishi muhofaza siyosatining ustuvor yo‘nalishlariga ta’sir qilishi mumkinligini ko‘rsatadi. Bu muhokama o‘quvchilar uchun ham muhim: tabiatni muhofaza qilish deganda qaysi organizmlarni o‘rganish va siyosat doirasiga kiritish ham nazarda tutiladi.

Tegishli siyosiy tashabbuslar

Zamburug‘larni biologik xilma-xillikning mustaqil obyekti sifatida ko‘rib chiqish yo‘nalishi xalqaro muhokamalardan tashqarida ham namoyon bo‘ldi. Maqolaga ko‘ra, Braziliya Atrof-muhit va iqlim o‘zgarishi vazirligi (브라질 환경기후변화부) 2026-yil iyun oyida milliy yo‘qolib ketish xavfi ostidagi turlar ro‘yxatiga 24 ta zamburug‘ turini kiritdi. Buyuk Britaniyadagi Kembrij lug‘ati esa o‘sha yilning iyul oyida “funga” so‘zini muayyan hudud yoki davrda yashovchi barcha zamburug‘larni anglatadigan so‘z sifatida kiritdi.

Bu misollar zamburug‘larni muhofaza qilish allaqachon barcha mamlakatlar siyosatida qaror topganini anglatmaydi. Biroq zamburug‘larga o‘simliklar va hayvonlar qatori alohida nom berish, ularni milliy ro‘yxatlar va biologik xilma-xillik muhokamalariga kiritishga urinishlar davom etayotgani ayon. COP17 da e’lon qilinadigan strategiya haqiqiy siyosiy maqsadlar hamda o‘rganish va muhofaza qilish tizimlariga olib keladimi — buni keyinchalik kuzatish kerak.

Tasdiqlangan faktlar va hozircha noma’lum jihatlar

Tasdiqlangan faktlar

  • Zamburug‘lar taxminan 2,5 million turdan iborat deb hisoblanadi, ammo ilmiy nom berilgan turlar qariyb 160 mingta.
  • IUCN Qizil ro‘yxatida baholangan zamburug‘lar taxminan 1 300 turni tashkil etadi, ulardan kamida 411 tasi yo‘qolib ketish xavfi ostidagi turlar deb tasniflangan.
  • GFCN 19-oktabr kuni COP17 da zamburug‘larni muhofaza qilish bo‘yicha global strategiyani e’lon qilmoqchi.
  • 2024-yilda Kolumbiyada o‘tkazilgan biologik xilma-xillik konferensiyasida zamburug‘larni muhofaza qilish majburiyati qabul qilingan va maqolada unga 14 ta davlat qo‘shilgani aytiladi.
  • Braziliya 2026-yil iyun oyida milliy yo‘qolib ketish xavfi ostidagi turlar ro‘yxatiga 24 ta zamburug‘ turini kiritdi.

Hozircha noma’lum jihatlar

  • COP17 da e’lon qilinadigan strategiyada qanday aniq amalga oshirish choralari va ijro tartiblari bo‘lishi maqolada ko‘rsatilmagan.
  • Qancha davlat o‘z milliy biologik xilma-xillik strategiyasi va harakat rejasiga zamburug‘larni muhofaza qilish maqsadlarini kiritgani ham aniqlanmagan.
  • IUCN baholamagan zamburug‘larning aksariyati yo‘qolib ketish xavfini qanday usulda o‘rganish va baholash ham bayon qilinmagan.

O‘quvchilar nimalarga e’tibor berishi kerak

  • Takliflar haqiqiy siyosatga aylanayotganini bilish uchun COP17 da e’lon qilinadigan strategiya mazmuni va undan keyin davlatlar taqdim etadigan ijro rejalarini kuzatish mumkin.
  • Milliy biologik xilma-xillik strategiyasi va harakat rejasiga zamburug‘larni o‘rganish hamda ularni muhofaza qilish maqsadlari kiritilgan-kiritilmaganini tekshirish xalqaro maqsadlar milliy siyosatda qay darajada aks etayotganini baholashga yordam beradi.
  • Muhofaza etiladigan hududlarni belgilash yoki yo‘qolib ketish xavfi ostidagi turlar ro‘yxati bo‘yicha muhokamalarda zamburug‘lar o‘rganish obyektiga kiritilgan-kiritilmaganini ham kuzatish muhim. Chunki turlar haqida qanchalik ko‘p ma’lumotga ega bo‘lish va ularni baholash — muhofazaning boshlang‘ich nuqtasi.