Yangi Zelandiyaning Shimoliy oroli shimolidagi kauri o‘rmonlarida qurish kasalligi zarari qanchalik kuchli bo‘lsa, tirik o‘simliklardagi uglerod miqdori shunchalik ko‘proq kamayishi kuzatildi. Waitākere tizmasi o‘rmonlarini qayta o‘rgangan tadqiqotda sog‘lom o‘rmonlarda uglerod miqdori oshgan, qurish kasalligi alomatlari bor yoki kasallikdan jiddiy zarar ko‘rgan o‘rmonlarda esa uglerod kamaygan. Bu natija kauri qurish kasalligi nafaqat alohida daraxtlarning tirik qolishiga, balki uzoq vaqt davomida uglerod to‘plab kelgan o‘rmonlarning uni saqlash qobiliyatiga ham ta’sir qilishi mumkinligini ko‘rsatadi.

Asosiy ma’lumot va kontekst

Kauri maorilar uchun chuqur madaniy va ma’naviy ahamiyatga ega bo‘lgan taonga (qadrli meros) sanaladi. Yirik kaurilar tanasi, shoxlari va ildizlarida uglerod to‘plab kelgan, yetuk o‘rmonlarda saqlanadigan uglerod miqdori esa yosh o‘rmonlardagidan ko‘proq bo‘lishi mumkin. Shu bois kasallik ta’siri faqat daraxt nobud bo‘lishi yoki bo‘lmasligiga emas, o‘rmonda qanday kattalikdagi va qay holatdagi daraxtlar yo‘qolishiga ham bog‘liq.

Kauri qurish kasalligini tuproqda yashovchi suv mog‘ori Phytophthora agathidicida keltirib chiqaradi. U ildizlarni zararlab, daraxtning suv va oziq moddalarni o‘zlashtirishiga xalaqit beradi. Kasallik avj olgan sari barglar va shoxlar kamayib, oxir-oqibat daraxt nobud bo‘lishi mumkin. Maqolada aytilishicha, Yangi Zelandiyaning Shimoliy oroli shimolida yuzlabdan minglabgacha kauri nobud bo‘lgan; eng katta zarar Northland va Oklenddagi Waitākere tizmasida qayd etilgan.

Tadqiqotchilar 2011–2014-yillarda ilk bor o‘rgangan Waitākere tizmasidagi kuzatuv maydonlariga yana tashrif buyurishdi. Ular daraxtlarning kattaligi va tojining (daraxt shoxlari, barglari бүрдүүлдэг yuqori qismi) holatini tekshirib, nobud bo‘lgan daraxtlar va yangi o‘rnashgan daraxtlarni qayd etishdi. Daraxtlarning kattaligi hamda har bir tur uchun xos bo‘lgan yog‘och zichligidan foydalanib, tirik o‘simliklar biomassasi (tirik organizmlarning jami massasi)ni baholashdi va taxminan 10 yil davomida uglerod zaxirasi qanday o‘zgarganini hisoblashdi.

Bu xabar nimani anglatadi

Dastlabki o‘rtacha uglerod miqdori gektariga 169 tonna bo‘lgan o‘rmonlarni solishtirganda, sog‘lom kuzatuv maydonlarida uglerod yiliga gektariga taxminan 0,8 tonnaga oshgan. Qurish kasalligi alomatlari bor maydonlarda yiliga taxminan 0,1 tonna, kasallikdan jiddiy zarar ko‘rgan maydonlarda esa taxminan 1 tonna uglerod yo‘qotilgan. Sog‘lom va jiddiy zarar ko‘rgan o‘rmonlar o‘rtasidagi farq yiliga gektariga taxminan 1,8 tonnani tashkil etgan. Bu bir xil maydonda ham qurish kasalligi zarari darajasiga qarab tirik o‘simliklarda to‘plangan uglerod miqdori turlicha yo‘nalish va sur’atda o‘zgarishi mumkinligini anglatadi.

O‘rmonning yoshi va tarkibi ham muhim. Tadqiqotda yetuk o‘rmon kuzatuv maydonlaridagi tirik uglerod miqdori o‘rtacha gektariga taxminan 248 tonna bo‘lib, yosh qayta tiklanayotgan o‘rmonlardagi taxminan 88 tonnadan ko‘p bo‘lgan. Tadqiqotchilar modeliga ko‘ra, kauri bor o‘rmonlarda kaurilar tirik uglerod miqdorining o‘rtacha yarmini tashkil etgan, uglerodga boy o‘rmonlarda esa ularning ulushi yanada kattaroq bo‘lgan. Shuning uchun yirik kaurilar nobud bo‘lsa, tirik o‘simliklarda saqlanadigan uglerod keskin kamayishi mumkin; yetuk o‘rmonlarni muhofaza qilish muhimligining sababi ham shunda.

Tadqiqotchilar modeli uglerodga boy, jiddiy zarar ko‘rgan o‘rmonlar uglerod to‘playdigan holatdan uni yo‘qotadigan holatga o‘tishi mumkinligini ko‘rsatadi. Shuningdek, bunday o‘rmonlar avvalgi uglerod zaxirasini tiklay olmasdan, tirik biomassa va uglerod saqlash qobiliyati kamaygan darajada barqarorlashishi ehtimoli ham ko‘rsatilgan. Biroq bu uzoq muddatli kuzatuvlarda tasdiqlangan natija emas, balki model bergan ehtimoliy ssenariydir. Masalan, biror yetuk o‘rmonda qurish kasalligi zarari kuchaysa, u yerda tirik daraxtlarda saqlanadigan uglerod kamayishi mumkinligini hisobga olish lozim.

Shu bilan birga, bu tadqiqotda faqat tirik o‘simliklardagi uglerod o‘lchangan. Nobud bo‘lgan daraxtlar, to‘kilgan barglar va tuproqda qancha uglerod qolishi yoki ularning qanchasi va qanday tezlikda atmosferaga qaytishi bevosita o‘lchanmagan. Shu bois tirik daraxtlarda kamaygan uglerod miqdorini atmosferadagi uglerod miqdori oshgani bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri tenglashtirib bo‘lmaydi.

Aniqlangan faktlar va hozircha noma’lum jihatlar

Aniqlangan faktlar

  • Waitākere tizmasidagi kuzatuv maydonlari taxminan 10 yil oralatib qayta o‘rganilib, daraxtlar holati va tirik o‘simliklardagi uglerod o‘zgarishi baholangan.
  • Qurish kasalligi zarari kuchaygani sari daraxtlarning o‘sishi hisobiga to‘planadigan uglerod kamayib, daraxtlarning zaiflashishi va nobud bo‘lishi sababli yo‘qotiladigan uglerod miqdori oshishi kuzatilgan.
  • Dastlabki o‘rtacha uglerod miqdori gektariga 169 tonna bo‘lgan o‘rmonlarda sog‘lom kuzatuv maydonlarida uglerod yiliga taxminan 0,8 tonnaga oshgan, jiddiy zarar ko‘rgan maydonlarda esa taxminan 1 tonnaga kamaygan.
  • Yetuk o‘rmon kuzatuv maydonlaridagi tirik uglerod miqdori o‘rtacha gektariga taxminan 248 tonna bo‘lib, yosh qayta tiklanayotgan o‘rmonlardagi taxminan 88 tonnadan ko‘p bo‘lgan.

Hozircha noma’lum jihatlar

  • Tirik o‘simliklarda yo‘qolgan uglerodning qanchasi nobud bo‘lgan daraxtlar, to‘kilgan barglar va tuproqda qolishi, qanchasi esa atmosferaga qaytishi bu tadqiqotda aniqlanmagan.
  • Jiddiy zarar ko‘rgan, uglerodga boy o‘rmonlar avvalgi zaxirasini tiklay olmasligi ehtimoli uzoq muddatli kuzatuvlarda ham namoyon bo‘ladimi — bu noma’lum.
  • Fosfit bilan ishlov berish kabi boshqaruv usullari kasallikning rivojlanishi va uglerod zaxirasiga qanchalik ta’sir qilishi ko‘rsatilmagan.

O‘quvchi nimalarni tekshirishi kerak

  • Kauri o‘rmoniga tashrif buyurganda belgilangan yo‘llardan foydalaning, o‘rmonga kirishdan va undan chiqishdan oldin oyoq kiyimlaringizni yaxshilab yuvib, kasallik qo‘zg‘atuvchisi tarqalishining oldini olish bo‘yicha tavsiyalarga amal qiling.
  • Qurish kasalligini boshqarish usuli sifatida fosfit bilan ishlov berish o‘rganilmoqda va qo‘llanmoqda, biroq faqat ushbu ma’lumotlarga qarab uning samarasini baholab bo‘lmaydi. Boshqaruv natijalarini kuzatishda nafaqat daraxt alomatlari, balki o‘rmondagi uglerod o‘zgarishlari ham uzoq muddat davomida qayd etilayotganini tekshirish lozim.
  • Uglerod zaxirasi haqidagi da’volarni ko‘rib chiqayotganda o‘lchov tirik o‘simliklarni qamrab oladimi yoki nobud bo‘lgan daraxtlar, to‘kilgan barglar va tuproqni ham o‘z ichiga oladimi — farqlang. Bu tadqiqotda bevosita o‘lchangan doira tirik o‘simliklardir.