Jazoir shimolidagi Bejaya viloyatida Barbariya makakalari va dehqonlar o‘rtasidagi ziddiyatni o‘rgangan tadqiqotda, tekshirilgan fermalarning qariyb uchdan biri makakalar bilan bog‘liq ekin zarari tufayli tashlab ketilgani aniqlandi. Qishloq xo‘jaligi o‘rganilgan xonadonlar daromadining o‘rtacha qariyb 35 foizini tashkil etgan, ayrim xonadonlar uchun esa yagona daromad manbai bo‘lgan. Yo‘qolib ketish xavfi ostidagi va Jazoirda qonun bilan himoyalangan Barbariya makakasini asrash faqat yovvoyi tabiatni muhofaza qilish bilan cheklanmasligini, zarar ko‘rayotgan dehqonlarning tirikchiligi va yashash muhiti masalalarini ham birgalikda hal qilish kerakligini ko‘rsatadi.

Asosiy ma’lumotlar va vaziyat

Tadqiqotchilar Bejaya viloyatidagi 94 ta fermani o‘rganib, ekinlarga yetgan zararni va dehqonlar qo‘llaydigan qaytarish usullarini ko‘rib chiqdi. Ziddiyat kuzatilgan davrda o‘rganilgan fermalarning qariyb 68 foizida makakalar har kuni ekinlarni terib yegan. Dehqonlarning yarmidan ko‘pi esa tom yopish materiallari yoki tomchilatib sug‘orish tizimi kabi inshootlar ham zararlanganini bildirgan.

Zarar muayyan ekinlar va davrlarda ko‘proq kuzatilgan. O‘rganilgan fermalarning deyarli barchasida anjir zarar ko‘rgan; olma, nok, uzum va yong‘oq ham tez-tez zarar ko‘radigan ekinlar qatoriga kirgan. Mahalliy anjir pishadigan iyul–sentabr oylarida makakalar ekinlarni eng ko‘p tergan. Eman o‘rmonlarida ularning asosiy yovvoyi ozig‘i bo‘lgan qoraqayin yong‘og‘i ko‘payadigan kech kuzdan qishgacha esa bu holat kamaygan.

Zarar kunning vaqti hamda ferma hajmi bilan ham bog‘liq bo‘lgan. Odamlar kamroq faol bo‘ladigan tong sahar va shom paytlarida makakalarning ekinlarni terishi ayniqsa ko‘p uchragan, ekin maydoni kattaroq fermalarda esa bu holat tez-tez kuzatilgan. Aksincha, so‘rovda qatnashganlarning hech biri makakalarning jismoniy hujum qilishi yoki kasallik yuqtirishidan xavotirda ekanini bildirmagan. Ushbu tadqiqotda aniqlangan ziddiyatning markazida odamlarga hujum qilish emas, balki ekinlar va inshootlarga yetgan zarar hamda buning tirikchilikka ta’siri turgan.

Bejaya viloyati 2001–2023-yillarda qariyb 50 400 gektar o‘rmon maydonidan ayrilgan. Bu dastlabki o‘rmon maydonining qariyb 40 foizini tashkil etadi; o‘rmon yo‘qotilishi 2023-yilda eng katta bo‘lgan. 2014–2021-yillarda qishloq xo‘jaligi yerlari kengaygani alomatlari kuzatilmagan. Biroq tadqiqotchilar faqat ushbu tadqiqotga tayanib, o‘rmonlarning qisqarishi dehqonlar bildirgan makakalar bilan uchrashuvlar ko‘payishiga sabab bo‘lganini isbotlab bo‘lmasligini ta’kidladi.

Bu xabar nimani anglatadi

Dehqonlar uchun zararning mavsumiy ravishda takrorlanishi va tirikchilikka ta’sir qilishi muhim. Qishloq xo‘jaligi xonadonlar daromadining o‘rtacha qariyb 35 foizini, ayrim xonadonlarda esa yagona daromad manbaini tashkil etgani sababli, ekinlarning yo‘qotilishi shunchaki noqulaylik emas, balki daromad manbaiga putur yetkazishi mumkin. Fermalarning qariyb uchdan biri zarar bilan bog‘liq holda tashlab ketilgani haqidagi natija ziddiyatga e’tibor berilmasa, dehqonchilikni davom ettirish qiyinlashishi mumkinligini ko‘rsatadi.

Dehqonlar asosan itlardan foydalanib qo‘riqlash, an’anaviy to‘siqlar va sopqonlarni qo‘llagan. Biroq himoya usullaridan ko‘proq foydalanish ekinlarni terish holatlari kamayishi bilan bog‘liq bo‘lmagan. Shuning uchun har bir dehqonga mavjud usullarni ko‘proq qo‘llashni tavsiya qilishning o‘zi zararni kamaytirish uchun yetarli bo‘lmasligi mumkin. Tadqiqotchilar makakalar duch kelgan to‘siqlarga qarab xatti-harakatini o‘zgartirishi va ularni aylanib o‘tishni o‘rganishi mumkinligini taxmin qildi.

Tabiatni muhofaza qilish nuqtayi nazaridan ham faqat fermalarni boshqarish doirasida cheklanish qiyin. Yovvoyi oziq ko‘paygan davrda ekinlarni terish kamaygani haqidagi natijani o‘rmonlar qisqargani bilan birga hisobga olsak, dehqonlarga yetadigan zararni kamaytirish choralarini makakalar yashash muhitini muhofaza qilish bilan birga ko‘rib chiqish lozim. Biroq o‘rmonlar qisqarishi makakalar bilan uchrashuvlar ko‘payishiga bevosita sabab bo‘lgani aniqlanmagan.

Masalan, anjir yetishtiradigan xo‘jalik 7–9-oylarda zarar ko‘proq kuzatilishi haqidagi natijaga asoslanib, shu davrdagi zararni va qo‘llangan himoya usullarini qayd etib, choralarni ko‘rib chiqishi mumkin. Bu tadqiqot natijalaridan foydalanishga doir taxminiy misol, xolos; muayyan usul mahalliy sharoitda zararni amalda kamaytirishi tasdiqlanmagan.

Tegishli qoidalar va yordam haqida ma’lumot

Barbariya makakasi Jazoirda qonun bilan himoyalangan. Asl matnga ko‘ra, makakalarni ovlash yoki zahar kabi taqiqlangan usullardan foydalanish jarima va qamoq jazosiga olib kelishi mumkin, ammo jazolarning aniq mezonlari keltirilmagan. Shu bois ekinlarga zarar yetgan taqdirda ham taqiqlangan usullardan o‘zboshimchalik bilan foydalanmaslik muhim.

Jazoirning Barbariya makakasini muhofaza qilish strategiyasida zararni qoplash taklif qilingan, biroq asl matnda bu chora tadqiqot o‘tkazilgan hududda amalga oshirilmagani aytiladi. Bejaya viloyatida tovon yoki subsidiya joriy etish bo‘yicha aniq reja ham tasdiqlanmagan. Tadqiqotchilar tovon yoki subsidiyalar dehqonlarning moliyaviy yukini yengillashtirishi va hayvonlarni o‘ldirishga undovchi sabablarni kamaytirishi mumkinligini taklif qilgan, ammo bu amalda joriy etilgan yordam dasturlari haqidagi ma’lumot emas.

So‘rovda qatnashgan dehqonlarning deyarli barchasi yovvoyi hayvonlar bilan ziddiyatni boshqarish bo‘yicha ta’lim olmagan. Asl matnda elektr to‘siqlar va harakatni sezuvchi qurilmalar mahalliy sharoitda samarali yoki yo‘qligini sinash kerakligi taklif qilingan. Shuningdek, makakalar kamroq xush ko‘radigan sitrus mevalarni himoya bufer hududlariga ekish varianti ham tilga olingan. Biroq bu usullar mahalliy sharoitda samarali ekani allaqachon tasdiqlangan degani emas.

Aniqlangan faktlar va hozircha noma’lum jihatlar

Aniqlangan faktlar

  • Tadqiqotchilar Bejaya viloyatidagi 94 ta fermada ekinlarga yetgan zarar va makakalarni qaytarish usullarini o‘rgandi.
  • Tekshirilgan fermalarning qariyb uchdan biri makakalar bilan bog‘liq ekin zarari tufayli tashlab ketilgan edi.
  • Anjir zarari o‘rganilgan fermalarning deyarli barchasida qayd etilgan, makakalarning ekinlarni terishi esa iyul–sentabr oylarida eng yuqori darajaga yetgan.
  • Dehqonlar qo‘llaydigan himoya usullari soni ko‘paygani sari zarar kamroq yuz berishi haqida bog‘liqlik aniqlanmagan.
  • Bejaya viloyati 2001–2023-yillarda qariyb 50 400 gektar o‘rmon maydonidan ayrilgan, ammo faqat tadqiqotning o‘zi o‘rmonlarning qisqarishi bilan makakalar bilan uchrashuvlar ko‘payishi o‘rtasidagi sababiy bog‘liqlikni isbotlay olmagan.

Hozircha noma’lum jihatlar

  • Tadqiqotning aniq qachon o‘tkazilgani va fermalar qanday tanlangani ko‘rsatilmagan.
  • Elektr to‘siqlar yoki harakatni sezuvchi qurilmalar mahalliy sharoitda zararni amalda kamaytirishi aniqlanmagan.
  • Bejaya viloyatida dehqonlarga yetgan zararni qoplash yoki subsidiya berish bo‘yicha aniq rejalar ma’lum qilinmagan.

O‘quvchi nimalarni tekshirishi mumkin

  • Ekinlariga zarar yetayotgan dehqonlar zarar ko‘rgan ekinlar, zarar yuz bergan vaqt, inshootlarga yetgan zarar va qo‘llangan himoya usullarini qayd etib, mavsumiy holatlarni kuzatishi mumkin. Xususan, anjirga zarar ko‘proq yetadigan iyul–sentabr oylaridagi vaziyatni tong sahar va shom paytidagi holatlardan alohida qayd etish tadqiqot natijalariga mos keladi.
  • Zararga qarshi choralarni tanlashda elektr to‘siqlar yoki harakatni sezuvchi qurilmalar allaqachon sinovdan o‘tgan usullar deb hisoblamaslik, ularning mahalliy sharoitda samarasi tasdiqlangan-tasdiqlanmaganini tekshirish kerak. Asl matnda faqat bunday qurilmalarni mahalliy sharoitda sinash lozimligi aytiladi.
  • Zararni qoplash yoki subsidiya berish tabiatni muhofaza qilish strategiyasida taklif qilingan, ammo tadqiqot o‘tkazilgan hududda joriy etilmagani xabar qilingan. Shu sabab yordam olishga umid qilishdan oldin, bu yordam tegishli hududda amalda bor-yo‘qligini va murojaat qilish tartibi belgilangan-belgilanmaganini tekshirish kerak.