Melburnda faoliyat yurituvchi jurnalist Rich Haridining 《Safar hisobotlari: Avstraliyadagi psixodelik uyg‘onish hikoyalari》(Trip Reports: Stories from an Australian Psychedelic Renaissance; NewSouth) kitobida LSD va gallyutsinogen qo‘ziqorinlar kabi psixodelik moddalarning xususiyatlari, ulardan ruhiy salomatlikni davolashda foydalanish ehtimoli va Avstraliyadagi tegishli tadqiqotlar yo‘nalishi ko‘rib chiqiladi. Kitob faqat davolash samarasi bor-yo‘qligi haqidagi savol bilan cheklanmaydi. Unda mikrodosing (juda oz miqdorda qabul qilish usuli) foydalimi, psixodelik moddalarning oldindan aytib bo‘lmaydigan tajribalarini ehtimoliy shifobaxsh ta’siridan ajratish mumkinmi, yolg‘izlik va yakkalanish kabi ijtimoiy muammolarga ham yechim bo‘la oladimi, degan savollar qo‘yiladi.

Kitobda tanishtirilgan imkoniyatlar xavfsizlik tasdiqlanganini anglatmaydi. Maqolada davolash samarasi haqidagi tushuntirishlar bilan birga, o‘lim va jiddiy jismoniy alomatlar kuzatilgan holatlar ham keltirilgan.

Fon va kontekst

Maqolada aytilishicha, 1960-yillardagi urushga qarshi kontrmadaniyat davrida psixodelik moddalardan keng foydalanilgan, turli mamlakatlar hukumatlari esa nafaqat bu moddalarni, balki ularga doir tadqiqotlarni ham taqiqlagan. Haridining kitobida Avstraliya 1970-yillargacha tadqiqotlarni to‘xtatmagan so‘nggi mamlakatlardan biri bo‘lgani, 2024-yilda esa psixodelik moddalarni dori sifatida qo‘llashni qonuniy ravishda qayta joriy etgan ilk mamlakatlardan biri bo‘lgani bayon qilinadi. Bu dori sifatida qo‘llash qayta tiklanganiga oid ta’rif bo‘lib, psixodelik moddalardan foydalanishning barcha shakllariga ruxsat berilganini anglatmaydi.

Kitobda psixodelik moddalar depressiya, xavotir, travmadan keyingi stress buzilishi (PTSD — og‘ir voqeadan keyin paydo bo‘lishi mumkin bo‘lgan ruhiy salomatlik muammosi) va boshqa holatlarga yordam bera olishi masalasi ko‘rib chiqiladi. Davolash samarasi haqida so‘z borganda, unda faqat moddaning o‘ziga emas, balki davolash jarayonining sharoitiga ham e’tibor qaratiladi. 1970-yillardagi Avstraliya klinik sinovida qatnashgan bir ayol guruhli terapiyada bolalikdagi bostirilgan kechinmalarni o‘rganish qiyin va og‘riqli bo‘lganini, ammo davolash samarali bo‘lib, hayotini barqarorlashtirganini aytgan.

Haridi o‘lim xavotiri va qo‘rquvini boshdan kechirayotgan, hayotining so‘nggi bosqichidagi bemorlar ishtirokidagi tadqiqotlarda ham yaxshi natijalar kuzatilganini ta’kidlaydi. U keltirgan natijalar qatoriga xavotir va depressiyaning kamayishi, o‘limdan qo‘rqish va ruhiy tushkunlikning pasayishi, ma’naviy farovonlik hamda hayot sifatining yaxshilanishi kiradi. Biroq maqolada tadqiqot ko‘lami yoki klinik sinov dizayni ko‘rsatilmagan, shu sababli bu natijalar kimlarda va qanday sharoitda kuzatilganini aniqlash qiyin.

Bu xabar nimani anglatadi

Kitobda keltirilgan natijalar psixodelik moddalar ayrim ruhiy salomatlik muammolarini davolash imkoniyatlarini o‘rganish obyekti ekanini ko‘rsatadi. Shuningdek, tadqiqotchilar MDMAdan baxtiyorlik, boshqalar bilan yaqinlik va hamdardlik kabi ijtimoiy munosabatlarga ijobiy ta’sir qiluvchi samaralarni aniqlagani haqida aytiladi. Ayaxuaska qabul qilgan ayrim kishilar og‘ir depressiyadan xalos bo‘lib, kayfiyati yaxshilanganini bildirgani haqidagi holatlar ham keltiriladi. Ammo bu bayonlarning o‘zi barcha bemorlarda bir xil samara bo‘lishini yoki davolash tugaganidan keyin bu samara qancha davom etishini ko‘rsatmaydi.

Xavf mavhum emas. Kitobda 2024-yilda psixodelik qo‘ziqorinlar bilan o‘tkazilgan seansda bir ayol vafot etgani, boshqa qatnashchilar esa falajlik, gapirish yoki tik turishda qiyinchilik va nafas qisishi alomatlarini boshdan kechirgani bayon qilinadi. Biroq maqolada o‘lim va nojo‘ya ta’sirlarning sababi aniqlanmagan. Ayaxuaskada ham sezilarli salbiy ta’sirlar tilga olinadi. DMT (psixodelik moddalarning bir turi) qabul qilgan qatnashchilar elflar, hasharotlar va o‘zga sayyoraliklar bo‘lgan boshqa joyga borgandek his qilganini tasvirlashgan. Aytishlaricha, ayrimlari u yerni haqiqiy, aniq bir makon yoki o‘zga sayyoraliklar olami deb qat’iy ishongan.

Haridi ko‘tarayotgan asosiy murakkab masala shuki, psixodelik moddalarning ongni o‘zgartiradigan xususiyati ayni paytda ham shifo imkoniyatini, ham xavfni yuzaga keltiradi. Tajriba kuchli va oldindan aytib bo‘lmaydigan bo‘lsa, samara kutayotgan odam ham qanday kechinmani boshdan o‘tkazishini oldindan aniq bilolmaydi. Masalan, depressiya alomatlari sabab davolanishni ko‘rib chiqayotgan kishi muayyan holatdagi yaxshilanish haqidagi hikoyalargagina tayanmasdan, davolash samarasini tekshirgan tadqiqotlar ko‘lami hamda nojo‘ya ta’sirlar va xavfsizlikni boshqarish haqidagi ma’lumotlarni ham ko‘rib chiqishi kerak.

Tasdiqlangan faktlar va hozircha noma’lum jihatlar

Tasdiqlangan faktlar

  • Kitobda LSD va gallyutsinogen qo‘ziqorinlar kabi psixodelik moddalarning xususiyatlari hamda ularning ruhiy salomatlikni davolash imkoniyatlari yoritiladi.
  • Haridining ta’kidlashicha, hayotining so‘nggi bosqichidagi bemorlar ishtirokidagi tadqiqotlarda xavotir va depressiya kamaygani kabi yaxshi natijalar kuzatilgan.
  • MDMAning ijtimoiy munosabatlarga ijobiy ta’siri va ayaxuaska qabul qilganlarning ijobiy kechinmalari tilga olinadi, shu bilan birga ayaxuaskaning salbiy ta’sirlari ham qayd etiladi.
  • Kitobda 2024-yilda psixodelik qo‘ziqorinlar bilan o‘tkazilgan seansda o‘lim va boshqa qatnashchilarda jiddiy alomatlar kuzatilgani bayon qilinadi.
  • DMT tajribasi haqidagi qatnashchilar tasvirlarida g‘ayrioddiy mavjudotlar va boshqa joylar haqida so‘z boradi.

Hozircha noma’lum jihatlar

  • Maqolada tilga olingan psixodelik moddalar bilan davolash tadqiqotlarining ko‘lami va klinik sinovlarning aniq dizayni qanday?
  • Davolash samarasi tugaganidan keyin qancha vaqt davom etadi?
  • 2024-yildagi psixodelik qo‘ziqorinlar seansidagi o‘lim va qatnashchilarda kuzatilgan nojo‘ya ta’sirlar nimadan kelib chiqqan?

O‘quvchi nimalarni tekshirishi kerak

  • Davolash imkoniyatlari haqidagi xabarlarga duch kelganda, keltirilgan natijalar qaysi bemorlar va tadqiqotlardan olinganini, tadqiqot ko‘lami va dizayni ham berilgan-berilmaganini tekshiring.
  • Davolanishni ko‘rib chiqayotgan bo‘lsangiz, faqat ijobiy tajribalar haqidagi hikoyalarga qarab qaror qilmang; oldindan aytib bo‘lmaydigan reaksiyalar, nojo‘ya ta’sirlar va xavfsizlikni ta’minlash usullari haqidagi ma’lumotlarni ham ko‘rib chiqing.
  • Avstraliyaning 2024-yildagi chorasi dori sifatida qo‘llashni qayta joriy etish deb ta’riflangan. Ruxsatning aniq doirasi yoki jismoniy shaxslar foydalanishi mumkin bo‘lgan tartib-taomillarni faqat shu maqola asosida aniqlab bo‘lmaydi, shu sababli buni umumiy foydalanishga ruxsat deb keng talqin qilmang.