Demensiyasi bor odam bilan suhbatlashganda uni shoshirmasdan javobini kutish va diqqatini suhbatga qaratishi oson bo‘lgan muhit yaratish yordam berishi mumkin. Demensiya — nafaqat xotiraga, balki til va muloqotga ham ta’sir qilishi mumkin bo‘lgan turli miya kasalliklarini qamrab oluvchi atama. Ayrim turlari so‘zlarning ma’nosini tushunish yoki tildan foydalanish qobiliyatiga ta’sir qiladi; kerakli so‘zni topish yoki ma’lumotni qayta ishlash uchun ham ko‘proq vaqt talab etilishi mumkin.
Asosiy ma’lumot va kontekst
Demensiyasi bor odam suhbatning borishini kuzatish yoki aytmoqchi bo‘lgan gapini eslab qolishda qiynalishi mumkin. Biroq hamma uchun bir xil suhbat usuli to‘g‘ri kelavermaydi. Demensiya har bir odamga turlicha ta’sir qilgani uchun suhbatdoshingiz nimani tushuna olishini oldindan taxmin qilmaslik muhim.
Suhbatning asosi — aniq gapirish va hurmat ko‘rsatish. Vaziyatga qarab ifodalarni soddalashtirish mumkin, ammo suhbatdoshingizga past nazar bilan qaramaslik kerak. Bu uning suhbatdan chetda qolmasligi va inson sifatida hurmat ko‘rilishi uchun ham muhim.
Atrof-muhitga ham e’tibor berish mumkin. Shovqin ko‘p joyda suhbatga diqqatni qaratish qiyinroq bo‘lishi mumkin. Shu bois imkon bo‘lsa, tinch joyni tanlash, suhbatdoshlar sonini esa bir yoki ikki kishi bilan cheklash yordam beradi. Odam ko‘p yig‘ilgan joyda kimdir uning yonida qolib, o‘zini noqulay his qilayotgan-qilmayotganini kuzatishi mumkin.
Bu xabar nimani anglatadi
Oila a’zolari va tanishlar uchun suhbat sur’ati va muhitini moslashtirish amalda qo‘llash mumkin bo‘lgan boshlang‘ich qadamdir. Suhbatdoshingiz gapini tugatmasidan uning o‘rniga gapni yakunlash yoki javobini shoshiltirish o‘rniga, sekin gapiring va javob berishi uchun vaqt bering. U gapirayotgan odamni ko‘ra olishi uchun yetarli yorug‘likni ta’minlash, eshitish apparati yoki ko‘rish uchun yordamchi vositalardan foydalansa, ularni taqqanini va ishlayotganini tekshirish ham muloqotga yordam beradi.
Suhbat kutilganidek kechmagan paytda faktlarni darhol tuzatishdan ko‘ra, suhbatdoshingiz nimalarni his qilayotganiga e’tibor berish tavsiya etiladi. Demensiyasi bor odam o‘tmishdagi biror kishi yoki voqea haqida xuddi hozir sodir bo‘layotgandek gapirsa, bu gap unga iztirob berayotgan-bermayotganini aniqlang; ko‘nglini tinchlantirish yoki suhbatni boshqa mavzuga burish mumkin. Shu bilan birga, imkon qadar yolg‘on gapirmaslik kerakligini ham yodda tutish lozim.
Masalan, suhbatdoshingiz savolga darhol javob bermasa, uning o‘rniga gapini tugatishdan ko‘ra biroz kuting. Atrof shovqinli bo‘lsa, suhbatni tinchroq joyga ko‘chiring. Bular har qanday vaziyatda qo‘llanadigan yagona to‘g‘ri yechim emas, balki suhbatdoshingizning munosabatini kuzatib, sinab ko‘rish mumkin bo‘lgan moslashtirishlardir.
O‘tmishdagi xotiralarni bo‘lishish yoqimli suhbatga sabab bo‘lishi mumkin, ammo o‘tmishdagi barcha voqealar yoki oilaviy munosabatlar ham ijobiy bo‘lavermaydi. Agar uning og‘ir xotiralari borligini bilsangiz, parvarishda qatnashayotganlarga bu haqda aytib, iztirob belgilarini kuzatishlariga yordam bering. Birgalikda musiqa tinglash yoki rasm chizish, bog‘dorchilik kabi suhbatlashish unchalik talab qilinmaydigan mashg‘ulotlarga yo‘naltirish ham tavsiya etiladi.
Tasdiqlangan faktlar va hozircha noma’lum jihatlar
Tasdiqlangan faktlar
- Demensiya — xotira, til va muloqotga ta’sir qilishi mumkin bo‘lgan turli miya kasalliklarini qamrab oluvchi atama.
- Demensiyaning ayrim turlari so‘zlarning ma’nosini tushunish yoki tildan foydalanish qobiliyatiga ta’sir qilishi mumkin.
- Demensiyasi bor odam so‘zlarni topishda qiynalishi yoki ma’lumotni qayta ishlash uchun ko‘proq vaqt sarflashi mumkin.
- Tinch joy, suhbatdoshlar sonini bir yoki ikki kishi bilan cheklash, yetarli yorug‘lik va yordamchi vositalarni tekshirish muloqotga yordam berishi mumkin.
- To‘satdan yuzaga kelgan gangish, gallyutsinatsiyalar yoki kayfiyat o‘zgarishlari deliriy belgisi bo‘lishi mumkin; deliriy shoshilinch tibbiy holat hisoblanadi.
Hozircha noma’lum jihatlar
- Demensiyaning turi yoki rivojlanish bosqichiga qarab suhbat usulini aynan qanday o‘zgartirish kerakligi ko‘rsatilmagan.
- To‘satdan yuz bergan o‘zgarishlarni payqaganda kimga va qanday yo‘l bilan yordam so‘rab murojaat qilish kerakligi ham batafsil tushuntirilmagan.
O‘quvchi nimalarni tekshirishi kerak
- Suhbatdan oldin atrofdagi shovqin va yorug‘likni tekshiring; suhbatdoshingiz foydalanadigan eshitish apparati yoki ko‘rish uchun yordamchi vositalar taqilganini va ishlayotganini tekshirib oling.
- Suhbatdoshingiz gapini tugatguncha kuting, yuz ifodasi va munosabatini kuzatib, suhbat sur’ati va mavzusini moslang. O‘tmish haqida gaplashayotganda, bu mavzu unga yoqimli xotiralarni eslatish-eslatmasligini ham hisobga oling.
- To‘satdan yuz bergan gangish, gallyutsinatsiyalar yoki kayfiyat o‘zgarishlarini payqasangiz, bularni shunchaki demensiyaning odatiy alomatlari deb hisoblamang. Infeksiya yoki yaqinda o‘zgartirilgan dori-darmonlar bor-yo‘qligini tekshiring va yordam so‘rang; deliriy shoshilinch tibbiy holat ekanini yodda tuting.
