Koreya Mashinasozlik tadqiqot instituti (한국기계연구원, KIMM) tadqiqot guruhi avtomobil harakatlanayotganda atrofdagi havodan mayda zarrachalar va tormoz changini olib tashlaydigan avtomobil uchun havo tozalash texnologiyasini ishlab chiqqanini ma’lum qildi. Samaradorlikni baholashda panjarasimon chang tutgich soatiga 30 km tezlikda harakatlanganda o‘ta mayda zarrachalarning (PM 2.5) 95 foizdan ortig‘ini, mayda zarrachalarning (PM 2.5–10) esa 99 foizdan ortig‘ini olib tashladi. Maqolada aytilishicha, bu samaradorlik soatiga 50 km tezlikda ham saqlanib qolgan va bitta avtomobil soatiga taxminan 1 800 ㎥ havoni tozalagan.

Asosiy ma’lumot va kontekst

Bu texnologiya KIMMning beshta asosiy flagman brendidan biri bo‘lgan AirFive’ning muhim yutuqlaridan biri sifatida taqdim etildi. Tadqiqotga Ekologik energiya va atrof-muhit tadqiqotlari bo‘limi shahar muhiti tadqiqot laboratoriyasi rahbari Han Bang-u boshchilik qildi. Texnologiyaning maqsadi — shahar bo‘ylab harakatlanadigan avtomobillardan havoni tozalash qurilmasi sifatida foydalanib, yo‘l atrofidagi chang va tormoz yeyilishidan hosil bo‘ladigan zarrachalarni kamaytirish.

Tozalash usuli avtomobil holatiga qarab farq qiladi. Harakatlanayotganda panjarasimon va support turidagi chang tutish texnologiyalari qo‘llanadi, to‘xtab turgan paytda havoni tozalash uchun esa simsiz elektr energiyasini uzatish texnologiyasi kiritilgan. Biroq maqolada keltirilgan aniq tozalash foizlari va soatlik havo tozalash hajmi panjarasimon chang tutgich samaradorligini baholash natijalaridir. To‘xtab turgan paytdagi tozalash samaradorligi yoki support turidagi chang tutgichning alohida ko‘rsatkichlari berilmagan.

Tadqiqot guruhi samaradorlik va amalda qo‘llash imkoniyatini tekshirish uchun texnologiyani Kia Carnival va Hyundai Sonata kabi avtomobil modellariga o‘rnatdi. Tadqiqot natijalari Tribology International va Atmosphere kabi xalqaro ilmiy jurnallarda e’lon qilindi, Koreya, AQSh va Germaniya kabi bir nechta mamlakatda ko‘plab patentlarga ariza topshirildi. Bu tadqiqot o‘tkazilgani va patentlarga ariza berilganini anglatadi, muayyan avtomobil modeliga texnologiya tatbiq etilgani yoki uning tijoriy savdosi boshlanganini emas.

Bu xabar nimani anglatadi

Bu texnologiya avtomobillardan odamlar va yuklarni tashish vositasi bo‘lish bilan birga, harakatlanayotib atrofdagi havoni tozalash qurilmasi sifatida ham foydalanish mumkinligini ko‘rsatadi. Bitta avtomobil soatiga taxminan 1 800 ㎥ havoni tozalashi haqidagi baholash natijasi ham keltirilgan, ammo faqat shu ko‘rsatkichga qarab butun shahar havosi sifati qay darajada o‘zgarishini aniqlab bo‘lmaydi. Buning uchun avtomobillar qanchalik keng tarqalishi va harakatlanishi, shuningdek, yo‘l sharoitida samaradorlik qanday saqlanishiga oid ma’lumotlar ham kerak.

Masalan, bu texnologiya biror avtomobilga o‘rnatilib, u shahar yo‘llarida harakatlansa, avtomobil atrofidagi havodagi changni kamaytirishga hissa qo‘shishi mumkin. Biroq bu texnologiyaning ishlash tamoyili va baholash natijalariga asoslangan taxmin, xolos. Haqiqiy yo‘llarda u havoning qaysi hududiga ta’sir qilishi, boshqa avtomobillar yoki atrof-muhit omillari qanday ta’sir ko‘rsatishi haqidagi javoblar asl matnda yo‘q.

Ayniqsa, baholashda aniqlangan tozalash foizlari bilan haqiqiy harakat sharoitida muntazam erishish mumkin bo‘lgan natijalarni farqlash lozim. Maqolada panjarasimon chang tutgichning soatiga 30 km va 50 km tezlikdagi samaradorligi keltirilgan, ammo uzoq muddat foydalanilgandan keyin ham shu samaradorlik saqlanishi yoki chang tutuvchi qismlarga qanchalik tez-tez xizmat ko‘rsatish kerakligi tushuntirilmagan. Tijoratlashtirishning shahar havosi sifatini yaxshilashga ta’sirini baholash uchun bunday ma’lumotlar ham zarur.

Tasdiqlangan faktlar va hozircha noma’lum jihatlar

Tasdiqlangan faktlar

  • KIMM tadqiqot guruhi avtomobil harakatlanayotganda atrofdagi havodagi mayda zarrachalar va tormoz changini olib tashlaydigan avtomobil uchun havo tozalash texnologiyasini ishlab chiqqanini ma’lum qildi.
  • Baholashda panjarasimon chang tutgich soatiga 30 km tezlikda harakatlanganda PM 2.5 zarrachalarining 95 foizdan ortig‘ini, PM 2.5–10 zarrachalarining esa 99 foizdan ortig‘ini olib tashladi. Maqolada aytilishicha, soatiga 50 km tezlikda ham shu samaradorlik saqlangan.
  • Bitta avtomobilning soatiga tozalash hajmi taxminan 1 800 ㎥ deb ko‘rsatilgan.
  • Samaradorlik va amalda qo‘llash imkoniyatini tekshirish uchun texnologiya Kia Carnival va Hyundai Sonata kabi avtomobil modellariga o‘rnatildi.
  • Tadqiqot natijalari xalqaro ilmiy jurnallarda e’lon qilindi va bir nechta mamlakatda patentlarga ariza topshirildi.

Hozircha noma’lum jihatlar

  • Texnologiya qachon tijoratlashtirilishi va qaysi avtomobillarga o‘rnatilishi rejalashtirilgani ko‘rsatilmagan.
  • Haqiqiy yo‘l sharoitida uzoq muddat foydalanilganda samaradorlik qanday saqlanishi noma’lum.
  • Asl matnda xizmat ko‘rsatish va texnik parvarish xarajatlari hamda zarur parvarish davriyligi keltirilmagan.
  • To‘xtab turgan paytdagi tozalash va support turidagi chang tutgichning aniq samaradorlik ko‘rsatkichlari tasdiqlanmagan.

O‘quvchi nimalarni tekshirishi kerak

  • Kelgusida qaysi avtomobil modellariga o‘rnatilishi yoki tijoratlashtirish rejalari e’lon qilinishini kuzatish kerak. Texnologiyaning tadqiqot avtomobillariga o‘rnatilib, amalda qo‘llash imkoniyati tekshirilgani — uni sotish yoki avtomobillarga tatbiq etishdan alohida bosqich.
  • Mahsulot yoki texnologiya o‘rnatilgan avtomobil haqida ma’lumot paydo bo‘lsa, samaradorlik ko‘rsatkichlari qanday sharoitda o‘lchangani, harakatlanish va to‘xtab turish paytidagi natijalar alohida ko‘rsatilgan-ko‘rsatilmaganini tekshirish mumkin.
  • Haqiqiy xarid yoki foydalanish masalasini ko‘rib chiqayotganda uzoq muddatli samaradorlik ma’lumotlari, chang tutuvchi qismlarga xizmat ko‘rsatish usuli va parvarish xarajatlari e’lon qilingan-qilinmaganini ham tekshirish lozim.