Sun’iy intellekt markazlari: imkoniyat bilan birga kelayotgan katta xarajat

Sun’iy intellekt xizmatlarini ishlatish uchun ulkan hajmdagi ma’lumotlarni saqlaydigan va qayta ishlaydigan maxsus binolar kerak. Bunday obyektlar sun’iy intellekt ma’lumotlar markazlari deb ataladi: ularni oddiy qilib, internet xizmatlari va sun’iy intellekt uchun tinimsiz ishlaydigan juda katta hisoblash majmuasi, deb tasavvur qilish mumkin.

2026-yil iyunida Janubiy Koreyada o‘tkazilgan mahalliy saylovlarda ko‘plab nomzodlar o‘z hududlariga sun’iy intellekt sanoatini olib kirishni va’da qildi. Bunda ma’lumotlar markazlari ko‘pincha yangi investitsiya va taraqqiyot belgisi sifatida tilga olindi. Ammo bunday majmua qurish faqat serverlarni o‘rnatish bilan cheklanmaydi: u kuchli elektr ta’minoti, suv, sovitish tizimlari va favqulodda vaziyatlar uchun zaxira infratuzilmasini ham talab qiladi.

Ma’lumotlar markazi iqtisodiy faollikni oshirishi mumkin, ammo uning foydasi va xarajati bir xil hudud aholisi zimmasiga tushmasligi uchun loyiha oldindan puxta baholanishi kerak.

Mahalliy iqtisodiyotga foydasi qanchalik katta?

Ma’lumotlar markazlari katta mablag‘ talab qiladigan loyihalardir. Ularni qurish va boshqarish uchun yirik texnologiya kompaniyalari ko‘pincha boshqa korxonalar yoki xususiy investitsiya fondlari bilan hamkorlik qiladi. Chunki loyiha elektr tarmog‘i va suv ta’minotini kengaytirish, binolar qurish hamda ishonchli zaxira tizimlarini yaratishni o‘z ichiga oladi.

Biroq katta investitsiya avtomatik ravishda ko‘p ish o‘rni paydo bo‘ladi, degani emas. Qurilish paytida ishchilar ko‘p jalb qilinishi mumkin, lekin markaz ishga tushgach, uni nisbatan oz sonli mutaxassislar boshqaradi. Shu sababdan ayrim joylarda aholi yangi ish o‘rinlaridan ko‘ra elektr va suv tarmoqlariga tushadigan bosimni ko‘proq his qilishi mumkin.

  • Iqtisodiy foyda: qurilish, texnik xizmat va infratuzilma bo‘yicha yangi shartnomalar yuzaga keladi.
  • Ehtimoliy cheklov: markaz doimiy ishlashi uchun kerak bo‘ladigan xodimlar soni kutilganidan kam bo‘lishi mumkin.
  • Mahalliy xarajat: elektr tarmog‘i, suv ta’minoti va yo‘llarni yangilash xarajatining kim tomonidan qoplanishi muhim masalaga aylanadi.

Shuning uchun hududlar loyihani faqat kiritiladigan sarmoya miqdori bilan emas, balki mahalliy bandlik, kommunal xizmatlar va atrof-muhitga ta’siri bilan ham o‘lchashi lozim. Masalan, yangi zavod yuzlab ishchi talab qilishi mumkin, ma’lumotlar markazi esa shuncha katta mablag‘ sarflanganiga qaramay, doimiy ish o‘rinlarini ancha kam yaratishi ehtimol.

Elektr talabi odatiy markazlardan bir necha baravar yuqori

Sun’iy intellekt tizimlari katta hajmdagi ma’lumotlarni o‘qiydi, solishtiradi va javoblar yaratadi. Bu hisoblash jarayonlari ko‘plab kuchli qurilmalarni bir vaqtda ishlatishni talab qiladi. Sanoat mutaxassislarining taxminlariga ko‘ra, sun’iy intellektga mo‘ljallangan markazlar odatiy ma’lumotlar markazlariga qaraganda 5–10 baravar ko‘proq elektr iste’mol qilishi mumkin.

Talabning ortishiga faqat sun’iy intellektning ommalashuvi sabab bo‘lmaydi. Korxonalar va davlat idoralari ko‘pincha o‘zlari yaratgan tizimlarni tashqi kompaniyalarning tayyor xizmatlari bilan birgalikda ishlatadi. Bu gibrid yondashuv deb ataladi: masalan, tashkilot ayrim ma’lumotlarni o‘z serverida qayta ishlab, boshqa vazifalar uchun tashqi sun’iy intellekt xizmatidan foydalanadi. Bunday usul moslashuvchanlik berishi mumkin, lekin umumiy hisoblash hajmini ham oshiradi.

Elektr uzilishi esa oddiy noqulaylikdan ko‘ra jiddiyroq oqibatlarga olib kelishi mumkin. 2022-yilda Janubiy Koreyadagi Pangyo ma’lumotlar markazida yong‘in sodir bo‘lgach, KakaoTalk va boshqa mobil xizmatlar ishlamay qolgan edi. Bu voqea raqamli xizmatlar kundalik hayotga qanchalik chuqur kirib borganini va markazlarning zaxira tizimlari naqadar muhimligini ko‘rsatdi.

Shu bois ma’lumotlar markazlari asosiy elektr manbai bilan cheklanmaydi. Ular energiya saqlash tizimlari (elektrni batareyalarda yig‘ib, zarur paytda ishlatadigan qurilmalar) va favqulodda ta’minot vositalariga ham tayanadi. Zaxira quvvat ishonchlilikni oshiradi, biroq qurilmalarni ishlab chiqarish, zaryadlash va sovitish uchun qo‘shimcha resurslar kerak bo‘ladi.

Suv, issiqlik va iqlimga bosim

Kuchli hisoblash qurilmalari ishlaganda ko‘p issiqlik chiqaradi. Oddiy ma’lumotlar markazlarida ayrim hollarda uskunalarni havo yordamida sovitish mumkin, ammo sun’iy intellekt qurilmalari zich joylashtirilgani va ko‘proq quvvat talab qilgani sababli suv bilan sovitish usuli tobora muhimlashmoqda. Suv issiqlikni olib chiqishga yordam beradi, ammo uni markazga yetkazish, tozalash va qayta ishlatish ham energiya sarflaydi.

Suvdan foydalanishning oqibati faqat markaz ichida qolmaydi. Hudud suv tanqisligiga duch kelayotgan bo‘lsa, ma’lumotlar markazi mahalliy aholi, qishloq xo‘jaligi va tabiiy muhit bilan bir xil resurs uchun raqobatlashishi mumkin. Daryo yoki dengiz suvidan foydalanish ham avtomatik ravishda zararsiz yechim bo‘lib qolmaydi: suvni tortib olish va qaytarish tartibi hamda ekotizimga ta’siri hisobga olinishi kerak.

Elektr sarfi, sovitish suvi va favqulodda quvvat manbalarini birgalikda hisoblamasdan turib, ma’lumotlar markazining haqiqiy ekologik xarajatini aniqlab bo‘lmaydi.

Janubiy Koreya uchun yana bir muhim omil — yarimo‘tkazgichlar sanoati. Chip ishlab chiqarish va tadqiqot ishlari ham ko‘p elektr talab qiladi. Agar sun’iy intellekt markazlari va yarimo‘tkazgich zavodlari bir vaqtda kengaysa, elektr ishlab chiqarish hamda tarmoqlarni yangilash zarurati yanada kuchayadi.

Bu bosim issiqxona gazlari chiqindilariga ham ta’sir qilishi mumkin. Agar ortib borayotgan talab ko‘mir, gaz yoki dizel kabi yoqilg‘ilar bilan qoplansa, raqamli xizmatlardan keladigan qulaylik yuqori uglerod chiqindilari evaziga ta’minlanadi. Demak, masala faqat qancha elektr sarflanishida emas, balki u qayerdan va qanday usulda olinayotganidadir.

Sun’iy intellekt elektr tizimini boshqarishga yordam bera oladimi?

Sun’iy intellektning o‘zi ko‘proq energiya talab qilsa-da, u elektr tizimini samaraliroq boshqarish vositasiga aylanishi mumkin. Elektr tarmoqlarida quyosh va shamol energiyasi kabi qayta tiklanuvchi manbalar ko‘paygan sari ishlab chiqarish hajmi ob-havoga qarab o‘zgaradi. Masalan, bulutli kunda quyosh panellari kamroq elektr beradi, shamol susayganda esa shamol stansiyalarining ishlab chiqarishi pasayadi.

Sun’iy intellekt tizimlari ob-havo ma’lumotlari, elektr iste’moli va tarmoq holatini birgalikda tahlil qilib, qayerda va qachon elektr yetishmasligi mumkinligini oldindan taxminlashga ko‘maklashadi. Bu ma’lumotlar tarmoq operatorlariga energiyani зарур ҳудудларга тақсимлаш, zaxira manbalarini tayyorlash va uzilish xavfini kamaytirish imkonini berishi mumkin.

Janubiy Koreya elektr sohasi vakillarining ta’kidlashicha, sun’iy intellektni qayta tiklanuvchi energiya va mahalliy, kichikroq elektr manbalarini boshqarishda qo‘llash bo‘yicha ishlar olib borilmoqda. Rejalardan biri 2030-yilga borib 100 gigavattlik qayta tiklanuvchi quvvatni barqaror boshqarishni qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan. Gigavatt — katta miqdordagi elektr quvvatini o‘lchash birligi; bu ko‘rsatkich ishlab chiqarish quvvatini anglatadi, har doim ham bir xil miqdordagi elektr ishlab chiqarilishini emas.

Elektr jihozlari ishlab chiqaruvchilari ham yo‘qotishlarni kamaytirishga urinmoqda. Masalan, yuqori quvvatli markazlarda to‘g‘ridan-to‘g‘ri tok (elektr bir yo‘nalishda oqadigan tizim) bo‘yicha yechimlarni ishlab chiqish ko‘zda tutilmoqda. Elektrni bir turdan boshqasiga o‘zgartirish bosqichlari цөөрөх тусам, yo‘lda behuda sarflanadigan energiyani kamaytirish mumkin. Bunday tizimlarni loyihalash va boshqarishda ham sun’iy intellektdan foydalaniladi.

Chiqindi issiqlikni foydaga aylantirish

Ma’lumotlar markazi ishlaganda hosil bo‘ladigan issiqlikni shunchaki tashqariga chiqarib yuborish shart emas. Uni yig‘ib, yaqin atrofdagi uylar, korxonalar yoki sanoat hududlarini isitishda ishlatish mumkin. Bunda issiqlik nasosi (past haroratli issiqlikni olib, foydalanishga yaroqli darajaga ko‘taradigan qurilma) qo‘llanishi mumkin.

Masalan, markazdan chiqayotgan iliq suv issiqlik nasosiga uzatiladi, qurilma esa undan mahalliy isitish tizimiga mos issiqlik hosil qiladi. Bunday yondashuv qo‘shimcha yoqilg‘i sarfini kamaytirishi mumkin, ammo buning uchun markaz va issiqlik iste’molchilari bir-biriga yaqin bo‘lishi, quvurlar hamda boshqaruv tizimlari oldindan rejalashtirilishi kerak.

Shaharsozlik va qurilish sohalarida ham ma’lumotlar markazlarini energiya tejamkor loyihalash bo‘yicha ishlar olib borilmoqda. Binoning joylashuvi, sovitish usuli va elektr jihozlarini tanlash keyinchalik qancha resurs sarflanishiga bevosita ta’sir qiladi. Loyiha boshidan samaradorlikni ko‘zlash, keyinroq samarasiz tizimni almashtirishdan odatda qulayroq bo‘ladi.

Dizel generatorlari va toza energiya o‘rtasidagi ziddiyat

Ma’lumotlar markazlari elektr uzilishiga bardosh berishi kerak. Shu sababli ayrim operatorlar favqulodda vaziyatlarda ishlaydigan dizel generatorlariga tayanadi. Dizel generatori ishonchli zaxira bo‘lishi mumkin, ammo undan tez-tez foydalanish havoni ifloslantiruvchi moddalar va issiqxona gazlari chiqindilarini ko‘paytiradi.

Bu holat texnologiya kompaniyalarining toza energiyaga o‘tish haqidagi maqsadlari bilan ziddiyatga kirishi mumkin. Elektr talabi keskin oshib, тоза манбалар ёки тarmoq quvvati yetarli bo‘lmasa, operatorlar qisqa muddatda dizelga murojaat qiladi. Bunday yechim ishni to‘xtatmaslikka yordam bersa-da, uni doimiy va asosiy manba sifatida qo‘llash ekologik muammolarni chuqurlashtiradi.

Uzoq muddatda vodorod yonilg‘i elementlari kabi kam chiqindili texnologiyalar muqobil bo‘lishi mumkin. Dengiz suvidan sovitishda foydalanish yoki to‘lqin energiyasidan elektr olish ham o‘rganilayotgan yo‘nalishlar qatorida. Biroq bunday usullar keng miqyosda ishlashi uchun katta sarmoya, texnik sinovlar va aniq xavfsizlik mezonlari kerak.

Qanday shartlar kelishmovchilikni kamaytiradi?

Ma’lumotlar markazlari sun’iy intellekt xizmatlarini ishlatish uchun zarur bo‘lib borayotgan bir paytda, ayrim hududlarda ular istalmagan obyekt sifatida qaralmoqda. Bu qarama-qarshilikni faqat texnologiya bilan hal qilib bo‘lmaydi. Mahalliy aholi va davlat idoralari loyiha haqida qurilish boshlanishidan oldin yetarli ma’lumot olishi, elektr va suv xarajatlarini kim qoplashi ochiq belgilanishi lozim.

Hududdagi jamoatchilik bilan muloqotda quyidagi masalalar aniq ko‘rib chiqilishi kerak:

  • Elektr ta’minoti: markaz qaysi manbalardan quvvat oladi va tarmoqqa tushadigan qo‘shimcha yukni kim moliyalashtiradi?
  • Suvdan foydalanish: qancha suv olinadi, u qanday qayta ishlatiladi va mahalliy ta’minotga ta’siri qanday bo‘ladi?
  • Ish o‘rinlari: qurilish davri va markaz doimiy ishlay boshlagandan keyingi bandlik alohida hisoblanadimi?
  • Ekologik nazorat: yoqilg‘i generatorlari, chiqindi issiqlik va issiqxona gazlari bo‘yicha qanday talablar qo‘yiladi?
  • Foydani taqsimlash: infratuzilma uchun sarflangan mablag‘ evaziga hududga qanday uzoq muddatli naf qaytadi?

Bu talablar ma’lumotlar markazlariga to‘sqinlik qilish uchun emas, balki ularni hudud ehtiyojlariga mos va mas’uliyatli tarzda qurish uchun muhim. Agar loyiha faqat kompaniya manfaatiga xizmat qilib, elektr narxi yoki suv ta’minoti bilan bog‘liq xarajatlarni aholiga yuklasa, ijtimoiy norozilik kuchayishi mumkin.

Kelajak texnologiyaga ham, boshqaruvga ham bog‘liq

Sun’iy intellekt ma’lumotlar markazlari elektr va suvga bo‘lgan talabni oshirishi aniq. Shu bilan birga, sun’iy intellekt elektr tarmoqlarini rejalashtirish, energiya yo‘qotishlarini kamaytirish va chiqindi issiqlikni qayta ishlatish kabi vazifalarda yordam berishi mumkin. Lekin bu imkoniyatlarning o‘zi muammoni avtomatik hal qilmaydi: energiya manbalari, suv boshqaruvi va mahalliy manfaatlar bo‘yicha amaliy qarorlar zarur.

Asosiy savol sun’iy intellektdan foydalanish kerakmi, degani emas. Savol — uning qulayligi uchun zarur elektr, suv va infratuzilma xarajatlarini qanday kamaytirish va kimlar bilan adolatli taqsimlashda.

Agar qayta tiklanuvchi energiya, samarali sovitish, zaxira quvvatning tozaroq turlari va mahalliy aholi bilan ochiq kelishuv birgalikda yo‘lga qo‘yilsa, ma’lumotlar markazlari hudud uchun kamroq og‘irlik tug‘dirishi mumkin. Aks holda, yangi texnologiya va’dalari ortidan elektr ta’minoti, ekologiya va hududiy adolat bo‘yicha uzoq davom etadigan nizolar kelib chiqishi ehtimol.