Oshxonadagi kichik eslatma, katta minnatdorlik
Qishloqdagi uy oshxonasining devoriga bir varaq qog‘oz ilib qo‘yilgan. Unda: «Ovqatdan keyin rafiqamga “Yaxshi ovqat bo‘ldi, rahmat” deb aytish», deb yozilgan. Bu oddiy eslatma 95 yoshli boboning rafiqasiga bo‘lgan hurmatini har kuni yodga soladi.
Hozir boboning salomatligi 93 yoshli rafiqasinikidan biroz yaxshiroq. Ayolning o‘tirib-turishi ham qiyinlashgan, shu bois unga ovqat tayyorlab berish ko‘pincha boboning zimmasiga tushadi. Ammo u bu ishni og‘ir majburiyat deb emas, umr bo‘yi o‘ziga ko‘rsatilgan mehrga javob qaytarish imkoniyati deb biladi.
«Umrim davomida kimdir menga ovqat tutib kelgan ekan. Endi ortga qarasam, juda e’zozlanib yashabman», deydi bobo.
Bu gap oiladagi kundalik yumushlar ortida ko‘rinmay qoladigan mehnatni ham eslatadi. Bir umr davomida kimdir dasturxon yozadi, taom tayyorlaydi, boshqalarning ehtiyojini o‘ylaydi; buni odatiy hol deb qabul qilish oson. Boboning devorga ilgan eslatmasi esa minnatdorlikni ichda saqlab qolmay, uni so‘z bilan aytish kerakligini ko‘rsatadi.
Qarindoshlar uchun suyanch bo‘lgan qishloq oqsoqoli
Hikoyachi otasidan: «Bayramda yo‘llar tirband bo‘ladi, qishloqqa oldinroq borib kelaylik. Kichik buvingiz oxirgi paytda deyarli ovqat yemayapti», degan gapni eshitadi. Odatda oila bayramdan bir hafta oldin qishloqqa yo‘l olardi, ammo bu safar otasi uch hafta avval borishni taklif qiladi. Uning ovozida xavotir bor edi: to‘qson yoshdan oshgan qarindoshlarining ahvoli kun sayin o‘zgarayotgandek tuyulgan.
Shaharda yashaydigan amaki yil boshidan beri ish kunlarida qishloqdagi ota-onasining yonida qolgan. Boshqa joylarda yashaydigan xolalar esa dam olish kunlari navbat bilan kelib-ketishgan. Bu hali favqulodda vaziyat emasdi, ammo qarindoshlar kattalarning holatini diqqat bilan kuzatib, yordamga tayyor turishardi.
Hikoyachining bobosi juda erta vafot etgan. Urushdan keyingi notinch va qo‘rqinchli davrda, hikoyachining otasi hali maktabga ham bormagan paytda, otasidan ayrilgan. Shundan so‘ng u otasining ukasi bo‘lgan qishloqdagi katta qarindoshiga suyanib ulg‘aygan.
U kishi umr bo‘yi dehqonchilik qilgan. O‘z oilasidan tashqari, jiyanlari va ularning oilalarini ham qo‘llab-quvvatlab, qarindoshlar uchun tayanch bo‘lgan. Hikoyachi bolaligida uni qishloq markazida qad rostlagan ulkan daraxtga o‘xshatgan: gavdasi kichik bo‘lsa ham, hamma uchun ishonchli va mustahkam inson edi.
Otasi shaharga ketib, o‘z mehnati bilan hayotini tiklagan, bir paytlar juda dadil va o‘ziga ishongan kishi bo‘lgan. Keyinchalik Osiyo moliyaviy inqirozi davrida — 1990-yillar oxirida ko‘plab korxona va oilalar og‘ir iqtisodiy tanglikka uchragan paytda — yoshlik kuchini sarflagan biznesidan ayrilgan. Shundan keyin cherkovga avvalgidan ko‘ra ko‘proq tayana boshlagan.
Otasi diniy jamoada oqsoqol maqomiga erishgach, ajdodlarni xotirlash marosimida ta’zim qilish o‘rniga sukut saqlagan. Buni ko‘rgan katta qarindoshi kulib, marosimning shaklidan ko‘ra uning ma’nosi muhimligini aytgan. Uningcha, kimdir ta’zim qiladimi yoki jim turib eslaydimi — asosiy masala bu emas; oilaning sog‘-salomat yig‘ilishi va ota-onaga minnatdor bo‘lishi muhim.
«Qarindoshlar yig‘ilib, bir-birini ko‘ra olishi — o‘zi katta baxt. Ajdodlaringiz va ota-onangiz tufayli dunyoga kelganingizni unutmang», deb nasihat qilgan u.
Oila tarixi unutilmasin deb
Yillar o‘tib, amakilar va amakivachchalar oila qurdi, bolalar ulg‘aydi, qarindoshlarning barchasini bir joyga to‘plash tobora qiyinlashdi. Bayramlarni hamma alohida uyida nishonlay boshladi. Shunga qaramay, oilaning eng yoshi ulug‘ vakili yashaydigan qishloq uyiga borish muhim odat bo‘lib qoldi.
Katta avlod vakillari, oilaning to‘ng‘ich farzandlari va o‘sha yili turmush qurish, farzandli bo‘lish, universitetga kirish yoki ish topish kabi muhim voqealarni boshdan kechirganlar boboga salom berish uchun kelishardi. Bu tashriflar shunchaki odob yuzasidan qilinadigan ko‘rishuv emasdi. Ular yangilik almashish, bolalarni tanishtirish va qarindoshlik rishtalarini saqlash imkonini berardi.
Vaqt o‘tib, bobo dalaga urug‘ sepishga qiynala boshladi. Yerlarini ijaraga berdi, hovlisida esa bir muddat asalarichilik bilan shug‘ullandi. U hayotining oxirigacha bajarishi kerak bo‘lgan vazifa bor deb hisoblab, ajdodlarining turli joylarda sochilib yotgan qabrlarini ko‘chirish uchun yer ajratdi va ularni bir joyga jamladi.
U yosh qarindoshlariga buning sababini tushuntirgan. O‘zi va ularning otalari qishloqni bilishi, qaysi tepalikda kim dafn etilganini eslab qolishi mumkin edi. Ammo qishloqda yashamaydigan keyingi avlod bu joylarni bilmay qolishi ehtimol edi. Qabrlar bir joyda bo‘lsa, qarindoshlar ularni topishi, ziyoratga kelishi va birga yig‘ilib, o‘zaro xabar olishi osonlashadi.
«Ajdodlar unutilsa, odamlar yig‘ilmay qo‘yadi. Alohida-alohida yashayversak, bir kun kelib begonalardek bo‘lib qolamiz», degan edi u.
Bobo hatto qarindoshlar kelajakda dafn etiladigan joylarni ham oldindan belgilab qo‘ygan. Otasi qishloqqa borganida o‘ziga ajratilgan joyni ko‘rib chiqardi. U yoshligida ayrilgan otasining va to‘qson yoshdan oshib, parvarish uyida vafot etgan onasining birga qo‘yilgan qabrini ko‘rganda ko‘ziga yosh olardi.
Onasi hayotligida otasi uni parvarish uyida ko‘rishga tez-tez borardi. Yo‘lda do‘konga kirib, uch quti yegulik xarid qilardi: biri hamshiralarga, biri palatadagi boshqa keksalarga, yana biri faqat onasi uchun. Bunday kichik e’tiborlar kasalxonadagi insonning o‘zini yolg‘iz his qilmasligiga yordam berardi.
Hayotning oxirida ham mehr ko‘rsatish
Onasining quvvati kamayib, ovqatni yuta olmay qolganida, parvarish uyidagilar burun orqali oshqozonga tushiriladigan zond bilan oziqlantirishni taklif qilishgan. Zond — suyuq ovqatni og‘izdan emas, maxsus naycha orqali oshqozonga yetkazish usuli. Hikoyachi esa o‘sha paytga kelib xospis va palliativ yordam shifokori bo‘lgan; bunday yordam og‘ir, davolab bo‘lmaydigan kasalliklarda bemor va uning yaqinlarining og‘riq hamda iztirobini yengillashtirishga qaratiladi.
O‘lim va umrning so‘nggi davri haqida otasi bilan ko‘p gaplashgan hikoyachi bu safar undan maslahat so‘rashini kutgan. Ammo otasi qarorini allaqachon qilgandek edi: u katta akasini ham onasiga zond qo‘ymaslikka ko‘ndirdi. Bu qaror oson bo‘lmagan; o‘sha kuni otasi qattiq yig‘ladi.
Onaga vafot etguniga дейін faqat zarur miqdordagi tuzli suyuqlik berildi. Hikoyachining aytishicha, u tinch va osoyishta vafot etdi. Bir necha yil o‘tib, otasining katta akasi ham uzoq davom etgan kasallikdan so‘ng hayotdan ko‘z yumdi.
Shundan keyin otasining o‘lim haqidagi xavotiri kuchaydi. Ilgari uzoq va mavhum tuyulgan hodisa endi o‘z hayotiga ham yaqinlashayotganini his qildi. Oila a’zolari esa katta qarindoshining nasihatiga amal qilib, imkon qadar ko‘proq birga bo‘lishga harakat qildi.
Singlisi yoz va qishki ta’tillarda o‘qishga boradigan farzandini olib, bir oyga ota-onasinikiga kelardi. Ota-onasi shu bir oylik birgalikdagi hayot uchun yilning qolgan oylarini rejalashtirardi. Hikoyachi ham ulg‘ayib, dam olish kunlari imkon topishi bilan ota-onasining uyiga boradigan bo‘ldi.
Oilaviy dasturxonda yana bir juft qoshiq va tayoqcha qo‘yilishi, mayda-chuyda narsalar ustida bahslashish yoki birga ovqatlanish o‘lim qo‘rquvini yo‘qotib yubormaydi. Lekin bunday damlarda inson o‘zini shunchaki kunlarni o‘tkazayotgan emas, balki yaqinlari bilan yashayotgan odamdek his qiladi. Ba’zan bir uyda o‘tirishning o‘zi xavotirni tutundek tarqatadi.
Kutilmagan tushlik va achchiq sous
Bir kuni otasi amakisi bilan telefon orqali gaplashdi. Uzoq vaqt deyarli hech narsa yemagan kichik buvisi bir necha kun oldin kutilmaganda lag‘mon emas, koreyscha qora loviyali sous qo‘shib tayyorlanadigan jajangmyeonni ishtaha bilan yegan ekan. Shu xabar otani bu taomni unga yana bir bor yedirish fikriga undadi.
Avvaliga u shahardagi mashhur xitoy taomlari restoraniga qo‘ng‘iroq qilib, sous va yangi tayyorlangan ugra xamirini alohida olib berishlarini so‘radi. Bir kun oldin bunga rozi bo‘lishgandek tuyulgan, ammo ertasi kuni ertalab restoran buyurtmani tayyorlay olmasligini bildirdi. Otasi hafsalasi pir bo‘lsa ham, rejasidan voz kechmadi: taomni o‘zi tayyorlashga qaror qildi.
U yaqin do‘konda tayyor souslar va ugra turlarini uzoq tanladi. So‘ng bir necha xil mahsulotdan ko‘p miqdorda xarid qilib, mashinaga joyladi. Keksalarni oldindan ogohlantirmasdan, kichik bir syurpriz uyushtirgandek qishloq uyiga yo‘l oldi.
Uyga yetib kelganda, qishloqda ota-onasiga qarab turgan amaki yumush bilan chiqib ketgan edi. Holsiz buvi mehmonxona qismidagi elektr karavotda, bobo esa xonada uxlab yotardi. Otasi bir muddat shovqin qilib, ularni uyg‘otgach, keksa juftlik ko‘zlarini ochib, kutilmagan mehmonlarni hayrat bilan kutib oldi. Ular ertalab parvarish xodimi kelganidan keyin nonushta qilishgan, tushlikni esa o‘tkazib yuborib, mizg‘ib olishgan edi.
Otasi ko‘p gapni cho‘zmay, ularga jajangmyeon tayyorlab berishini aytdi. Yenglarini shimarib, oshxonaga kirib, sousni isitdi va ugra pishirdi. So‘ng ikki kosa taomni dasturxonga olib chiqdi. Bobo uyg‘oniboq kutilmaganda taom ko‘rganidan zavqlanib, o‘ziga xos samimiy kulgi bilan kuldi.
Ammo bir muammo bor edi: otasi eng qimmat deb o‘ylagan sous aslida juda achchiq, Sichuancha sous bo‘lib chiqdi. Buvi undan bir luqma tatib ko‘rib, achchiqligidan cho‘chidi. Otasi dovdirab qoldi, taom esa oxir-oqibat hikoyachining o‘ziga nasib etdi.
«Jiyanim uzoqdan kelib, menga ovqat tayyorlab beribdi. Bundan ortiq qanday rohat bo‘lsin?» dedi bobo kulib.
Shu payt hikoyachining ko‘zi oshxona devoridagi qog‘ozga tushdi. Undagi «Ovqatdan keyin rafiqamga rahmat aytish» degan yozuv endi yanada teran ma’no kasb etdi. Bobo ko‘p o‘qimagan, qishloqda oddiy hayot kechirganini aytishi mumkin, ammo uning hayot tajribasi mehr va minnatdorlikning qadrini chuqur anglashga olib kelgan edi.
Qarilik, g‘amxo‘rlik va oddiy rahmatning qadri
Bu voqeada asosiy e’tibor faqat keksa erning rafiqasiga ovqat tayyorlab berishida emas. Hikoya davomida bir necha avlod bir-birining holidan xabar oladi: otasi onasiga yegulik olib boradi, farzandlar ota-onasinikiga qaytadi, amaki va xolalar qishloqdagi keksalarning yonida navbatchilik qiladi. Bunday g‘amxo‘rlik ko‘pincha katta va tantanali ishlar bilan emas, telefon qo‘ng‘irog‘i, birga o‘tkazilgan oy yoki bir kosa ovqat bilan ifodalanadi.
Keksalikda ovqatlanishning kamayishi yoki kundalik ishlarni bajara olmaslik oila uchun tashvish tug‘dirishi mumkin. Bunday vaziyatlarda qarindoshlar keksaning istagi, qulayligi va salomatligini hisobga olib, shifokorlar bilan maslahatlashib qaror qilishi muhim. Hikoyadagi qaror ham oilaning og‘riqli tajribasi bo‘lgan; uni barcha holatlarga bir xil qoida sifatida talqin qilib bo‘lmaydi.
Ammo voqeaning insoniy sabog‘i bundan kengroq: yaqinlarimizga minnatdor ekanimizni ular yonimizda bo‘lganida aytish kerak. «Rahmat» degan so‘z katta sovg‘a yoki uzoq nutq talab qilmaydi. U taomdan keyin, bir piyola choy ustida yoki oddiy yordamdan so‘ng aytilishi mumkin.
Bobo umrining katta qismini qishloqda mehnat qilib o‘tkazgan va o‘zini oddiy, ko‘p o‘qimagan odam deb biladi. Shunga qaramay, u oilaning yig‘ilishi, ajdodlarni eslash, turmush o‘rtog‘ining mehnatini qadrlash va so‘nggi damlarda bir-biriga hamroh bo‘lish haqida hayotiy saboq qoldirgan. Uning oshxona devoridagi yozuvi shunchaki eslatma emas: u har kuni sevgan insoniga minnatdorlik bildirishga undaydigan va kelajak avlodlarga ham yetib borishi mumkin bo‘lgan vasiyatdir.
