Tanzaniyaning shimolida, Eyasi ko‘li yaqinida yashovchi hadza ovchisi kudu ovladi. O‘ljani yolg‘iz ko‘tara olmagach, zaharli o‘qni chiqarib oldi, hayvon jasadini quruq o‘t bilan yopib yashirdi va yordam so‘rab ketdi. Maqolada aytilishicha, ov haqida xabar tarqalishi bilan odamlar yig‘ilib, go‘shtni bo‘lishadi; boshqa qarorgohlardan kelganlarni ham qo‘shganda, atrofdagi deyarli hamma ulush olishga haqli. Omadli kunlarda ovchi oilasi go‘shtning yarmini oladi, ba’zan esa bundan ham kamiga ega bo‘ladi.

Bu manzara ulashish keng tarqalgan jamoani ko‘rsatadi. Mualliflar ko‘rib chiqqan materiallar orasida bir asrdan ortiq vaqt davomida to‘plangan yuzlab etnografik manbalar — jamoalarning turmushi va madaniyatini joyiga borib o‘rganish orqali qayd etilgan ma’lumotlar — bor.

Ma’lumot va kontekst

Ovchi-yig‘uvchi jamiyatlar ko‘pincha hokimiyat, mol-mulk va ijtimoiy mavqe jihatidan teng jamoalar sifatida tasvirlangan. Maqolaga ko‘ra, an’anaviy tirikchilikka asoslangan jamoalar ko‘plab tengsizliklarni cheklaydi. Aksariyat oilalarning mol-mulki o‘xshash va kamtarona bo‘lib, ular moddiy boylikni deyarli jamg‘armaydi. Yetakchilar bo‘lgan taqdirda ham, boshqalarga buyruq berish vakolati keskin cheklangan, odamlar esa qarorlarni odatda kelishuv asosida qabul qiladi. Kelishuvga erishilmasa, ayrim oilalar jamoani tark etishi ham mumkin.

Biroq bu xususiyatlarning o‘zi barcha a’zolar har jihatdan teng ekanini anglatmaydi. Mualliflar XX asr boshidan keyingi dalillarni ko‘rib chiqib, mutlaqo tengsizlik bo‘lmagan jamiyat yo‘q degan xulosaga kelgan. Ko‘p mol-mulk to‘plamaslik va ovqatni bo‘lishish moddiy tafovutlarni cheklashi mumkin, ammo bu boshqa resurslar yoki mavqelar ham teng taqsimlanadi degani emas.

Tengsizlik namoyon bo‘lgan sohalar ham har bir misolda turlicha edi. Kalaxari cho‘lidagi Ju/'hoansi xalqi kam mol-mulkka ega bo‘lib, oziq-ovqatni keng doirada bo‘lishgan, ammo ayrim oilalar suv havzalari atrofidagi qimmatli ov hududlarini nazorat qilgan. Markaziy Afrikaning tropik o‘rmonlarida yashovchi bayakalar orasida moddiy tengsizlik kam bo‘lgan, biroq ular marosimlarga oid bilimlarni sotib-sotgan va to‘plagan. Filippindagi agtalar misolida esa farzandlarning turmush qurishi nazorat qilingan, yetimlarga nisbatan kuchli kamsitish bo‘lgan.

Jins, yosh va obro‘ ham tafovutlarni yuzaga keltirgan. Maqolada aytilishicha, hadzalar go‘shtning ayrim qismlarini faqat yoshi katta erkaklarga berishadi va yaxshiroq ov qiladigan kishilarni ko‘proq hurmat qilishadi. Bir nechta jamiyatda bolalarni bevosita parvarish qilish ko‘proq ayollar zimmasida bo‘lgan, erkaklar esa jamoa miqyosidagi qarorlar qabul qilishda tez-tez qatnashgan. Maqolaga ko‘ra, norasmiy yetakchilik bo‘lmagan jamiyat yo‘q, yosh ham tengsizlik manbalaridan biridir.

Bu xabar nimani anglatadi

Ushbu tadqiqot qo‘ygan masala jamoani bir og‘iz so‘z bilan teng yoki tengsiz deb baholashdan iborat emas. Asosiy jihat — nimalar bo‘lishilishini, qarorlarda kimlar qatnashishini va muayyan resurslar yoki bilimlarni kim nazorat qilishini aniqlash zarurligidir. Go‘shtni keng doirada bo‘lishish oziq-ovqat taqsimotidagi tafovutlarni kamaytirishi mumkin, ammo yoshi katta erkaklargagina beriladigan go‘sht bo‘laklari yoki ko‘proq hurmat qilinadigan ovchilar kabi boshqa darajalardagi iyerarxiyani yo‘q qilmaydi.

Masalan, bir jamoa ovlangan o‘ljani bir nechta oila bilan bo‘lishsa ham, qimmatli ov hududlarini faqat ayrim oilalar nazorat qilishi mumkin. Bunday vaziyatda oziq-ovqatni bo‘lishish va resurslardan teng foydalanish — bir-biridan farqli masalalar. Bu shartli misol bo‘lib, maqolada keltirilgan Ju/'hoansi xalqi haqidagi holat ko‘rsatadigan farq bilan bog‘liq. Shu bois, bitta tenglik amaliyotiga asoslanib, butun jamoani teng deb xulosa qilishdan ko‘ra, tenglik qaysi sohalarda va qay darajada ta’minlanganini ko‘rib chiqish lozim.

Mualliflar mavjud tenglik ko‘pincha xudbin manfaatlardan kelib chiqishini ta’kidlaydi. Biroq maqolada bu manfaatlar qanday aniq jarayonlar orqali bo‘lishish yoki vakolatlarni cheklashga olib kelishi tushuntirilmagan. Shuning uchun buni barcha ulashish holatlarining sababi deb umumlashtirishdan ko‘ra, tenglikka asoslangan amaliyotlar albatta faqat altruizm tufayli yuzaga keladi, deb taxmin qilib bo‘lmasligi haqidagi mulohaza sifatida tushunish to‘g‘riroq.

Tasdiqlangan faktlar va hozircha noma’lum jihatlar

Tasdiqlangan faktlar

  • Hadzalar ovlangan go‘shtni bo‘lishadi. Omadli kunlarda ham ovchi oilasi go‘shtning yarmini oladi, ba’zan esa bundan kamiga ega bo‘ladi.
  • Ko‘rib chiqilgan misollarda moddiy mol-mulki kam yoki oziq-ovqatni bo‘lishadigan jamoalarda ham ov hududlari, marosimlarga oid bilimlar va oilaviy munosabatlar bilan bog‘liq tafovutlar uchraydi.
  • Hadzalar misolida go‘shtning ayrim qismlari faqat yoshi katta erkaklarga beriladi, yaxshiroq ov qiladigan kishilar esa ko‘proq hurmat qilinadi.
  • Mualliflar bir asrdan ortiq vaqt davomida to‘plangan etnografik manbalarni o‘z ichiga olgan yuzlab materiallarni ko‘rib chiqib, mutlaqo tengsizlik bo‘lmagan jamiyat yo‘q degan xulosani bildirgan.

Hozircha noma’lum jihatlar

  • Ko‘rib chiqilgan materiallarda mol-mulk, jins, yosh va boshqa tengsizlik turlarining qanchalik tez-tez uchragani hamda ko‘lami ko‘rsatilmagan.
  • Mualliflar tilga olgan xudbin manfaatlar tenglikka asoslangan amaliyotlarni yuzaga keltiradigan aniq jarayonlar tushuntirilmagan.
  • Faqat maqolada sanab o‘tilgan misollar asosida tengsizlikning har bir jamiyat a’zolariga ta’sirini yoki turli sohalardagi tafovutlar ko‘lamini taqqoslash qiyin.

O‘quvchi nimalarga e’tibor berishi kerak

  • Ovchi-yig‘uvchi jamiyatlar tengligi haqidagi da’volarni uchratganda, ularda mol-mulk va oziq-ovqat taqsimotidan tashqari, resurslarni nazorat qilish hamda qarorlar qabul qilishda qatnashish masalalari ham yoritilgan-yotilmaganini tekshirish mumkin.
  • Biror jamoa haqidagi misolni ko‘rib chiqayotganda, maqolada kuzatilgan faktlarni mualliflarning talqinlaridan ajratib o‘qish ma’qul. Xususan, “xudbin manfaatlar” qanday aniq jarayonni anglatishi bu maqolada tushuntirilmagan.
  • Yuzlab manbalar ko‘rib chiqilgani haqidagi xulosa bilan birga tengsizlik turlarining qanchalik tez-tez uchragani va ko‘lami noma’lum ekani haqidagi cheklovni ham hisobga olish kerak. Umumiy xulosa keltirilgan bo‘lsa ham, tengsizlikning har bir turi qanchalik keng tarqalganini aniqlash imkoni yo‘q.