Fransiyada maktab sharoitlarini yaxshilashni talab qilayotgan litsey o‘quvchilarining namoyishlari butun mamlakat bo‘ylab tarqalib, 2026-yil 6-oktyabr kuni Parij va boshqa joylarda o‘tkazildi. Namoyishlarda o‘quvchilardan tashqari ota-onalar, o‘qituvchilar, kasaba uyushmalari a’zolari va universitet talabalari ham qatnashdi. Hukumat mamlakat bo‘ylab qatnashchilar sonini 256 ming, Parijda esa 56 ming deb baholadi, ammo yirik kasaba uyushmalari butun Fransiya bo‘yicha qatnashchilar 450 mingdan oshganini ma’lum qildi.
Namoyishlarning asosiy talablari o‘qituvchilar yetishmasligi, sinflarning haddan tashqari to‘lib ketgani va eskirgan maktab binolarini yaxshilash bilan bog‘liq. Hukumat maktablarni ta’mirlash va o‘qituvchilar sonini ko‘paytirish kabi choralarni ko‘rib chiqishga qaror qilgan bo‘lsa-da, nimalar va qay darajada o‘zgartirilishi hamda buning uchun mablag‘ qayerdan olinishi hozircha ma’lum qilinmagan. Ta’lim muassasalaridagi talablar avlodlar birdamligi bilan kengaygan bir paytda, hukumatning ularni amalga oshirish qobiliyati ham sinovdan o‘tmoqda.
Asosiy ma’lumot va kontekst
Namoyishlar sentyabr oyida Parij chetidagi ijtimoiy jihatdan nochor hududlarda boshlanib, keyinchalik butun mamlakatga tarqaldi. O‘quvchilar maktab binolarining eskirgani va ularga xizmat ko‘rsatish bilan bog‘liq muammolarni ko‘tarmoqda; xabarlarda tomdan suv o‘tishi va kalamushlar to‘dasi muammolari ham tilga olingan. Parijda minglab o‘quvchi va ularni qo‘llab-quvvatlovchilar Respublika maydonidan Nasion maydonigacha qariyb 3,5 km masofani bosib o‘tdi.
Parij va Liondagi namoyishlar asosan tinch o‘tdi, biroq politsiya yurish safidan tashqaridagi zo‘ravon namoyishchilarni ajratish chog‘ida ko‘zdan yosh oqizuvchi gaz va suv purkagichlardan foydalandi. Parij politsiya prefekturasi yuziga niqob taqqan yoki kapyushon kiygan qariyb 300 namoyishchi huquq-tartibot kuchlariga qarshilik ko‘rsatib, ular bilan to‘qnashganini ma’lum qildi. Marsel, Nant va Tuluza kabi shaharlarda ham namoyishlar bo‘lib o‘tdi.
To‘qnashuvlarga doir raqamlar ularni e’lon qilgan tomon va hisobga olingan guruhga qarab farq qiladi. Ichki ishlar vazirligi 6-oktyabr kuni bir kun ichida 488 kishi hibsga olingani va tartibsizliklarni bostirish bo‘linmasining 48 xodimi jarohatlanganini ma’lum qildi. Bosh vazir Lecornu kamida 215 nafar o‘smir va maktablarning 85 nafar xodimi jarohatlanganini aytdi, Bosh vazir idorasi esa 700 dan ortiq politsiyachi ham jarohatlanganini bildirdi. Xabarlardan bu raqamlarning hisoblash doirasi va ularning o‘zaro kesishishi bor-yo‘qligini aniqlab bo‘lmaydi.
Litsey o‘quvchilari kasaba uyushmasi Fransiyadagi barcha litseylarning yarmidan ko‘pi to‘sib qo‘yilgani yoki darslar bekor qilinganini ma’lum qildi. Ayrim hududiy ta’lim idoralari darslarni onlayn shaklga o‘tkazishga urindi. Adliya vazirligi 5-oktyabr holatiga ko‘ra, 1483 nafari voyaga yetmaganlar bo‘lgan 1800 dan ortiq kishi turli ayblovlar bilan jinoiy javobgarlikka tortish jarayonida ekanini bildirdi. Bu raqam namoyish kuni hibsga olinganlar sonidan boshqa sanaga taalluqli, shu sabab u aynan o‘sha odamlarning holatini anglatadi, deb bo‘lmaydi.
Bu xabar nimani anglatadi
Bu namoyishlar o‘quvchilarning maktab hayotiga oid muammolari faqat ularning talabi bo‘lib qolmay, ota-onalar va o‘qituvchilar kabi ta’lim sohasi bilan bog‘liq odamlarning umumiy talabiga aylangani bilan e’tiborga loyiq. O‘quvchilar ko‘targan masalalar — o‘qituvchilar yetishmasligi, sinflarning haddan tashqari to‘lib ketgani, binolarning eskirgani va ularni ta’mirlash zarurati. AQSh prezidenti Donald Trump namoyishlarni Fransiyaning immigratsiya siyosati va islom masalalari bilan bog‘ladi, ammo xabarlarda o‘quvchilar bildirgan talablar bu masalalarga aloqador bo‘lmay, ta’lim xodimlari va byudjet muammolariga qaratilgani aytilgan.
Prezident Macron Bosh vazir Lecornu va asosiy vazirlarni chaqirib, favqulodda yig‘ilish o‘tkazdi. Bosh vazir o‘qituvchilar sonini ko‘paytirish, ertalab soat 8 dan kechki 6 gacha davom etadigan ish kunini qayta ko‘rib chiqish, tushlik tanaffusini uzaytirish hamda eskirgan maktab binolarini ta’mirlash choralarini ko‘rib chiqishni topshirdi. Tegishli vazirлардан oktyabr oxirigacha dastlabki takliflar loyihasini taqdim etish talab qilindi.
Biroq yaxshilash choralarini amalga oshirish uchun moliyaviy sharoit og‘ir. Xabarga ko‘ra, Fransiyaning 10 yillik davlat obligatsiyalari daromadliligi o‘tgan hafta bir paytlar 5 foizdan oshib, so‘nggi 24 yildagi eng yuqori darajaga yetgan. Maqolada past iqtisodiy o‘sish, ortib borayotgan qarz va byudjet taqchilligini kamaytirish bosimi ham qayd etilgan. Shu sababli oktyabr oxiridagi takliflar loyihasida maktablarning talablari qanday navbatda hisobga olinishi va ularga haqiqiy byudjet ajratilishi siyosatning samaradorligini baholashda muhim bo‘ladi.
Masalan, biror hududdagi maktabda eskirgan bino va o‘qituvchilar yetishmasligi muammolari bir vaqtda mavjud bo‘lsa, faqat binoni ta’mirlash rejasi o‘quvchilarning dars sharoitlarini yetarlicha yaxshilamasligi mumkin. Aksincha, o‘qituvchilar soni ko‘paytirilgan taqdirda ham sinflarning haddan tashqari to‘lib ketgani yoki binolarni ta’mirlash muammolari o‘zgarishsiz qolsa, yaxshilanish samarasi cheklangan bo‘lishi mumkin. Bu ehtimoliy vaziyatlarga asoslangan tahlil; hukumat amalda qaysi masalalarni ustuvor deb belgilagani hozircha ma’lum emas.
Tegishli huquqiy tartiblar va yordam haqida ma’lumot
Bu hibsga olishlar va jinoiy javobgarlikka tortish jarayonlari Fransiyada yuz bergan. Quyidagi huquqiy ma’lumotlar ichki materialdagi Koreya huquqiy qo‘llanmasiga asoslangan, shu bois ular Fransiyadagi namoyish ishtirokchilariga tatbiq etiladigan tartib yoki huquqlarni tushuntirmaydi. Ikki mamlakat qonunlari va tartiblarini bir xil deb qabul qilmaslik uchun ularni farqlash zarur.
Koreya huquqiy qo‘llanmasida tergov bosqichida qamoqqa olingan gumonlanuvchi qamoqqa olish qonuniyligini tekshirtirishni (구속적부심사) so‘rashi, ayblov e’lon qilingan sudlanuvchi esa garov evaziga ozod qilishni (보석) so‘rab murojaat qilishi mumkinligi tushuntiriladi. Qamoqqa olish qonuniyligini tekshirtirishni gumonlanuvchining o‘zi bilan birga uning qonuniy vakili, turmush o‘rtog‘i, to‘g‘ri chiziq bo‘yicha qarindoshlari, aka-uka va opa-singillari hamda qonunda belgilangan boshqa shaxslar so‘rashi mumkin. Garov evaziga ozod qilishni esa sudlanuvchining o‘zi, advokati, oila a’zolari va qonun bo‘yicha bunday ariza berish huquqiga ega boshqa shaxslar so‘rashi mumkin. Ozod qilish yoki qilmaslik va uning shartlarini sud har bir ishning o‘ziga xos holatlarini hisobga olib hal qiladi; garov shartlariga rioya qilinmasa, garov bekor qilinishi yoki kafolat puli musodara qilinishi mumkin.
Shuningdek, Koreya Voyaga yetmaganlar to‘g‘risidagi qonuniga (소년법) ko‘ra, voyaga yetmagan shaxs 19 yoshga to‘lmagan bo‘ladi; voyaga yetmaganlar ishlari bo‘yicha sudning himoya choralari jinoiy jazodan farq qiladi. Himoya choralarining turi va qo‘llanishi ish hamda tegishli shaxsning holatiga qarab o‘zgaradi. Bu tushuntirish ham Fransiyadagi voyaga yetmagan namoyishchilarga qanday tartiblar tatbiq etilishini aniqlash uchun asos bo‘la olmaydi. (Foydalanilgan materiallar: L1, L2)
Tasdiqlangan faktlar va hozircha noma’lum jihatlar
Tasdiqlangan faktlar
- 6-oktyabr kuni Fransiya bo‘ylab maktab sharoitlarini yaxshilash talabi bilan namoyishlar bo‘lib o‘tdi; o‘quvchilarga ota-onalar, o‘qituvchilar, kasaba uyushmalari a’zolari, universitet talabalari va boshqalar qo‘shildi.
- Hukumat qatnashchilar sonini mamlakat bo‘yicha 256 ming deb baholadi, yirik kasaba uyushmalari esa 450 mingdan oshganini aytdi. Shu bois qatnashchilar soniga doir hisob-kitoblar farq qiladi.
- Hukumat o‘qituvchilar sonini ko‘paytirish va maktab binolarini ta’mirlash kabi choralarni ko‘rib chiqmoqda hamda tegishli vazirlardan oktyabr oxirigacha dastlabki takliflar loyihasini taqdim etishni so‘radi.
- Ichki ishlar vazirligi namoyish kuni 488 kishi hibsga olinganini ma’lum qildi; Adliya vazirligi esa 5-oktyabr holatiga ko‘ra, 1483 nafari voyaga yetmaganlar bo‘lgan 1800 dan ortiq kishi jinoiy javobgarlikka tortish jarayonida ekanini bildirdi.
Hozircha noma’lum jihatlar
- Hukumat oktyabr oxirigacha taqdim etadigan ta’limni yaxshilash rejasining aniq mazmuni va uni moliyalashtirish manbalari qanday bo‘ladi?
- Namoyishlar va to‘qnashuvlarda jarohatlanganlarning keyingi holati qanday?
- Hibsga olinganlarga qanday aniq ayblovlar qo‘yildi va ularga nisbatan keyinchalik qanday qarorlar qabul qilindi?
- Jarohatlanganlar haqidagi e’lon qilingan raqamlar qanday mezonlar asosida hisoblangan va ular qay darajada bir-birini takrorlaydi?
O‘quvchi nimalarga e’tibor berishi kerak
- Oktyabr oxirida takliflar loyihasi e’lon qilinganda o‘qituvchilar sonini ko‘paytirish, maktablarni ta’mirlash, dars vaqti hamda tushlik tanaffusini o‘zgartirish bo‘yicha qanday mazmun va muddatlar taklif qilinishini kuzatish mumkin.
- Namoyishchilar sonini keltirganda hukumat va kasaba uyushmalari hisob-kitoblarini farqlash, jarohatlanganlar soni bo‘yicha esa xabar bergan tomon va hisobga olingan guruh turlicha bo‘lishi mumkinligini ham yodda tutish lozim.
- Hibsga olish va jinoiy javobgarlikka tortish haqidagi keyingi xabarlarni kuzatganda, e’lon qilingan sana va jarayon bosqichini farqlash kerak. Koreya huquqiy qo‘llanmasiga murojaat qilganda ham undagi tartiblar Fransiyadagi ishlarga aynan tatbiq etiladi, deb xulosa qilmaslik lozim.
