G7 bozorga katta miqdorda yoqilg‘i chiqarishga tayyorlanmoqda

Katta yettilik — G7 deb ataladigan yirik sanoatlashgan davlatlar guruhi — yaqin haftalarda 100 million barrel neft va neft mahsulotlarini bozorga chiqarishni rejalashtirayotganini ma’lum qildi. Ushbu qadam yoqilg‘i narxlarining keskin ko‘tarilishi fonida ta’minotni ko‘paytirish va narxlarga tushayotgan bosimni yumshatishga qaratilgan.

Rejaning dastlabki bosqichida dizel yoqilg‘isiga alohida e’tibor beriladi. G7 bayonotiga ko‘ra, dizelning katta miqdori kelgusi 20 kun ichida bozorga chiqariladi. AQSh prezidenti Donald Tramp esa dizel zaxiralari “darhol” chiqarilishini aytdi; demak, uning bayonoti bilan G7ning bosqichma-bosqich yetkazib berish jadvali orasida vaqt jihatidan farq bor.

Rejada umumiy hisobda 100 million barrel neft va yoqilg‘i mahsulotlarini chiqarish, dizelning muhim qismini esa dastlabki 20 kun ichida yetkazib berish ko‘zda tutilgan.

AQShda dizel narxi rekord darajaga ko‘tarildi

Juma kuni AQShda bir gallon dizelning o‘rtacha narxi 6,37 dollar bo‘ldi. Bu yoqilg‘i uchun qayd etilgan eng yuqori narx sifatida ta’riflandi. Bir gallon taxminan 3,8 litrga teng, shuning uchun bu ko‘rsatkich yuk tashish va kundalik xarajatlar uchun muhim bo‘lgan yoqilg‘i qanchalik qimmatlashganini ko‘rsatadi.

Dizel narxining oshishi faqat avtomobil egalari bilan cheklanmaydi. Yuk mashinalari, qishloq xo‘jaligi texnikasi va ayrim sanoat korxonalari dizeldan foydalanadi. Shu sababli yoqilg‘i qimmatlashganda mahsulotlarni zavoddan do‘konga olib borish, dalada hosil yig‘ish va ayrim xizmatlarni ko‘rsatish xarajatlari ham ko‘tarilishi mumkin.

Bu xarajatlar ba’zan oziq-ovqat va boshqa kundalik mahsulotlar narxiga ham ta’sir qiladi. Masalan, yuk tashish uchun ko‘proq mablag‘ sarflayotgan korxona bu qo‘shimcha xarajatning bir qismini mahsulot narxiga qo‘shishi mumkin. Biroq yakuniy ta’sir transport narxi, yoqilg‘i talabi va korxonalarning xarajatlarni o‘z zimmasiga olish imkoniyatiga bog‘liq.

Bir barrel neft nimani anglatadi?

Neft savdosida barrel — hajmni o‘lchash birligi bo‘lib, bir barrel qariyb 159 litr neftga teng. E’lon qilingan 100 million barrel — juda katta miqdor, ammo bu hajmning hammasi xom neft bo‘lishi shart emas: G7 bayonotida neft bilan birga yoqilg‘i mahsulotlari ham tilga olingan.

Xom neft qayta ishlangach, undan benzin, dizel va boshqa mahsulotlar olinadi. Shu bois zaxiradan chiqariladigan mahsulotlarning turi va qaysi hududlarga yetkazilishi ham narxlarga ta’sir qilishi mumkin. Miqdorning kattaligi muhim bo‘lsa-da, ta’minot qachon va qayerda paydo bo‘lishi ham ahamiyatli.

Narxlar ortida urush va ta’minot xavotirlari turibdi

AQShda va boshqa mamlakatlarda yoqilg‘i narxlari sakkiz oydan beri davom etayotgan urush davrida keskin oshdi. Donald Tramp narxlar ko‘tarilganiga qaramay, bu xarajat Eron yadro quroliga ega bo‘lishining oldini olish uchun zarur ekanini bir necha bor ta’kidlagan.

Urushlar energiya bozoriga turli yo‘llar bilan ta’sir qilishi mumkin. Masalan, neft qazib olinadigan yoki tashiladigan hududlarda xavf kuchaysa, sotuvchilar va xaridorlar kelajakdagi ta’minot uzilib qolishidan xavotirlanadi. Bunday xavotirlar mavjud neft miqdori o‘zgarmagan taqdirda ham narxlarni yuqoriga surishi mumkin.

Savdo mojarolari ham umumiy narxlarga qo‘shimcha bosim beradi. Import qilinadigan tovarlarga qo‘yiladigan bojlar (chetdan olib kiriladigan mahsulot uchun olinadigan qo‘shimcha to‘lov) korxonalar xarajatini oshirishi mumkin. Urush, savdo siyosati va yoqilg‘i bozori bir vaqtda ta’sir ko‘rsatayotgani sababli, narxlarning keyingi yo‘nalishini oldindan aniq aytish qiyin.

Qaror saylovlar oldidan e’lon qilindi

Donald Tramp zaxiradan yoqilg‘i chiqarish haqidagi qarorni juma kuni ijtimoiy tarmoqda e’lon qildi. Bu qadam AQShda 3-noyabrda o‘tkazilishi rejalashtirilgan oraliq saylovlar oldidan amalga oshirildi. Oraliq saylovlarda saylovchilar prezident vakolatining o‘rtasida Kongress tarkibini belgilash uchun ovoz beradi.

Yoqilg‘i va boshqa tovarlar qimmatlashgani sayin, iqtisodiyot haqidagi jamoatchilik fikri ham siyosiy ahamiyat kasb etadi. So‘rov natijalariga ko‘ra, Trampning iqtisodiyotni boshqarishiga doir ma’qullash darajasi yangi eng past ko‘rsatkichga tushgan. Bunday vaziyatda hukumat uchun nafaqat iqtisodiy choralar ko‘rish, balki ularning aholining kundalik xarajatlariga qanday ta’sir qilayotganini ham ko‘rsatish muhim.

Zaxiradan yoqilg‘i chiqarish qisqa muddatli javob chorasi bo‘lishi mumkin. Ammo bu chorani saylovlar oldidan e’lon qilish uning siyosiy ta’sirini ham kuchaytiradi: saylovchilar benzin, dizel va boshqa mahsulotlar narxidagi o‘zgarishlarni bevosita sezadi.

Zaxiralarni chiqarish narxni tushiradimi?

Bozorga qo‘shimcha neft va yoqilg‘i yetkazish taklifni ko‘paytiradi. Taklif — sotuvga mavjud mahsulot miqdori — oshsa, boshqa shartlar o‘zgarmagan holatda narxlar pasayishi yoki ularning tez ko‘tarilishi sekinlashishi mumkin. Biroq зaxiradan chiqarish нархлар дарҳол тушишини кафолатламайди.

Натижага бир нечта омил таъсир қилади:

  • Yetkazib berish tezligi: yoqilg‘i e’lon qilingan muddatda iste’molchilarga yetib borishi kerak.
  • Talab: odamlar va korxonalar yoqilg‘idan ko‘p foydalanishda davom etsa, qo‘shimcha ta’minotning ta’siri cheklanishi mumkin.
  • Urush va savdo xavflari: yangi uzilishlar yoki siyosiy keskinlik bozor kutishlarini o‘zgartirishi ehtimol.
  • Mahsulot turi: xom neft, dizel va benzin bir-birining o‘rnini to‘liq bosa olmaydi; qaysi mahsulot tanqis bo‘lsa, aynan uning yetkazilishi muhim.

Keyingi haftalarda nimalar kuzatiladi?

Dizelning dastlabki katta partiyalari qachon va qaysi bozorlarga yetib borishi asosiy masalalardan biri bo‘ladi. Shuningdek, jami 100 million barrelning qanchasi xom neft, qanchasi tayyor yoqilg‘i ekani va zaxiralar qanday jadvalda chiqarilishi bozor ta’sirini belgilaydi.

Eng muhim ko‘rsatkich faqat e’lon qilingan hajm emas, balki yoqilg‘ining real bozorlarga yetib borishi va narxlarda qanday aks etishidir. Agar ta’minot oshib, urush bilan bog‘liq xavotirlar kamaymasa, narxlar baribir yuqori darajada qolishi mumkin. Shu sababli G7 rejasi qisqa muddatda bosimni yumshatishga xizmat qilishi mumkin, ammo uzoq muddatli barqarorlik uchun energiya ta’minotidagi xavflar ham kamayishi kerak.