Hankyoreh gazetasi (한겨레신문사) mezbonlik qilayotgan 17-Osiyo kelajagi forumi (아시아미래포럼) 2026-yil 28-oktabr kuni Koreya Savdo-sanoat palatasining (대한상공회의소) xalqaro konferensiyalar zalida «Beqarorliklar davrida: yetakchi davlatga eltuvchi yo‘l» mavzusida bo‘lib o‘tadi. Professor Kim Yang Hui, Tegu universiteti (대구대), tadbirda «Jahon iqtisodiy tartibidagi beqarorlik va Koreyaning iqtisodiy xavfsizlikka javobi» mavzusida asosiy ma’ruza qiladi. Professor Kim Koreyaning ishlab chiqarish salohiyatidan AQSh bilan hamkorlikda ta’sir kuchi sifatida foydalanishni, shu bilan birga AQShga investitsiyalarning foyda va xatarlarini baholab, ularni strategik avtonomiyaga aylantiradigan siyosiy tizim yaratishni taklif qildi.

Asos va kontekst

Maqolaga ko‘ra, AQSh prezidenti Donald Tramp o‘tgan oyning 30-kuni Alyaskada suyultirilgan tabiiy gaz (LNG — suyuq holatga keltirilgan tabiiy gaz) loyihasiga Koreya 54 milliard dollar investitsiya kiritishini e’lon qildi. Shuningdek, Koreyaning sentabr oyidagi eksporti 120 milliard dollardan oshib, oylik ko‘rsatkich bo‘yicha rekord darajaga yetdi. Maqolada yil oxiriga borib Koreya AQSh, Xitoy va Germaniyadan keyin yil davomida tovar eksporti 1 trillion dollarga yetgan dunyodagi to‘rtinchi davlat bo‘lishi taxmin qilingan. Eksport haqidagi bu raqam maqola yozilgan paytdagi prognoz bo‘lib, uning amalda ro‘yobga chiqqan-chiqmaganini bu yerda keltirilgan ma’lumotlardan bilib bo‘lmaydi.

Professor Kimning aytishicha, bu vaziyatni Koreyaning AQShga beradigan narsalari ko‘paygani sifatida emas, balki AQSh uchun Koreya salohiyatining ahamiyati ortgani sifatida talqin qilish kerak. Uning tushuntirishicha, yarimo‘tkazgichlar, kemasozlik, atom elektr stansiyalari, neftni qayta ishlash va batareyalar sohasidagi ishlab chiqarish salohiyati AQSh tomonida ta’sir kuchi bo‘la oladi. Biroq ishlab chiqarish salohiyatiga ega bo‘lishning o‘zi avtomatik ravishda muzokara kuchini yaratmaydi. Professor Kimning fikricha, bu salohiyatni qanday shartlar evaziga ishga solish va olingan foydani qanday tasdiqlashni belgilaydigan strategiya zarur.

Professor Kim iqtisodiyot, texnologiya va xavfsizlik tarmoqlarida o‘rnini boshqasi bilan to‘ldirish qiyin bo‘lgan tugun vazifasini bajarib, shu mavqeni strategik avtonomiya manbaiga aylantiradigan «strategik tugun-davlat» bo‘lishni taklif qildi. Tugun deganda bir nechta tarmoq tutashadigan muhim nuqta nazarda tutiladi. Ya’ni maqsad Koreyaning ta’minot zanjiri yoki sanoatda muhim rol o‘ynashi bilan cheklanmaydi: bu rolni siyosiy tanlov imkoniyatiga aylantirish ham ko‘zda tutiladi.

Bu xabar nimani anglatadi

Asosiy masala AQShga investitsiya kiritish yoki kiritmaslik bilangina cheklanmaydi. Investitsiya hajmi katta bo‘lsa-da, Koreya kompaniyalarining ishtiroki, sanoat salohiyatining kuchayishi, ta’minot zanjiri, energiya va texnologiyalardan foydalanish kabi foydalar aniq tasdiqlanmasa, investitsiya bilan strategik avtonomiya o‘rtasidagi bog‘liqlik noaniq bo‘lib qolishi mumkin. Aksincha, loyihani faqat moliyaviy daromad bilan baholash sanoat siyosati yoki iqtisodiy xavfsizlik nuqtayi nazaridan kutilgan samaralarni e’tibordan chetda qoldirishi mumkin. Professor Kim moliyaviy foyda (F), sanoat siyosatiga oid foyda (I) va iqtisodiy xavfsizlikka oid foydani (ES) alohida ajratib, barchasini birgalikda baholash kerakligini aytdi.

Bu moliyaviy foyda va zararni ikkinchi o‘ringa surish mumkin degani emas. Professor Kim moliyaviy foydani zaruriy shart deb belgilab, unga sanoat siyosati va iqtisodiy xavfsizlikka oid foydani ham qo‘shgan holda baholash doirasini kengaytirish kerakligini tushuntirdi. Chunki moliyaviy foyda zaif bo‘lsa-yu, faqat boshqa foydalar ta’kidlansa, investitsiya xatarlari yashirin qolishi mumkin. O‘quvchilar uchun investitsiya e’lonidagi umumiy summanigina emas, qanday daromad, sanoat imkoniyatlari va iqtisodiy xavfsizlik samaralari kutilayotgani hamda bu kutilmalarni qanday tekshirish mumkinligi ham oshkor qilinadimi — shuni kuzatish muhim.

Keyingi mablag‘larni ajratish tamoyili ham muhim. Professor Kim keyingi pul o‘tkazmasi avvalgi majburiyatning avtomatik davomi emas, balki yangi ma’lumotlarga asoslangan yangi investitsiya qarori bo‘lishi kerakligini ta’kidladi. Loyiha shartlari yoki xatarlari haqidagi ma’lumotlar o‘zgarsa, qo‘shimcha investitsiyani kechiktirish, kamaytirish yoki to‘xtatish imkoniyati bo‘lishi kerak. Bu avval kiritilgan mablag‘lar keyingi qarorlarni majburan belgilab qo‘yishi xavfini kamaytiradi. Masalan, muayyan loyihaga keyingi mablag‘ni ajratishdan oldin kutilayotgan daromad yoki javobgarlik shartlariga oid yangi ma’lumotlar aniqlansa, ularni avvalgi majburiyatdan alohida ko‘rib chiqib, investitsiyani davom ettirish yoki ettirmaslik haqida qaror qilish kerak.

Bu masala nafaqat hukumatning muzokara kuchiga, balki kim qaror qabul qilishi, qanday ma’lumotlarga tayanishi va qaror natijalarini keyinchalik tekshirish mumkinligiga ham bog‘liq. Professor Kim ta’minot zanjiri, texnologiya va sanoatga oid qonunlar hamda siyosatlarni muvofiqlashtiradigan yaxlit strategiya yetishmasligini qayd etib, prezident devoni rahbari huzurida iqtisodiy xavfsizlik bo‘yicha katta maslahatchi lavozimini joriy etish va hukumat tarkibida iqtisodiy xavfsizlik bo‘yicha tahlil markazi tashkil qilishni taklif qildi. Bu professor Kimning siyosiy taklifi bo‘lib, bunday tuzilmalar allaqachon tashkil etilganini anglatmaydi.

Tegishli qonunlar va qo‘llab-quvvatlash haqidagi ma’lumotlar

Maqolada professor Kim iqtisodiy xavfsizlikka oid qonunlar qatorida «Ta’minot zanjiri bo‘yicha uchta qonun» (공급망 3법) va «Texnologiyalar bo‘yicha to‘rtta qonun» (기술 4법), shuningdek, alohida tarmoqlarni rivojlantirishga qaratilgan qonunlarni tilga oldi. «Ta’minot zanjiri bo‘yicha uchta qonun» — Materiallar, butlovchi qismlar va uskunalar to‘g‘risidagi maxsus qonun (소재·부품·장비 특별법), Ta’minot zanjiri to‘g‘risidagi asosiy qonun (공급망 기본법) va Resurslar xavfsizligi to‘g‘risidagi maxsus qonun (자원안보 특별법). «Texnologiyalar bo‘yicha to‘rtta qonun» esa Milliy strategik texnologiyalarni rivojlantirish to‘g‘risidagi qonun (국가전략기술육성법), Soliq imtiyozlarini cheklash to‘g‘risidagi qonun (조세특례제한법), Milliy ilg‘or strategik tarmoqlar to‘g‘risidagi qonun (국가첨단전략산업법) va Sanoat texnologiyalarini himoya qilish to‘g‘risidagi qonun (산업기술보호법)ni anglatadi. Professor Kim tashqi zarbalarga javoban tegishli qonunlar ko‘payganini, ammo qonun va siyosatlarning ustuvorligini belgilaydigan hamda ularni o‘zaro muvofiqlashtiradigan yaxlit strategiya yetishmasligini ta’kidladi.

AQShga investitsiyalarni baholash masalasida maqolada maxsus qonunni amalga oshirish to‘g‘risidagi qarordagi «tijoriy asoslanganlik» mezoni ham keltirilgan. Maqolaga ko‘ra, bu loyiha amal qiladigan davr mobaynida Koreyaga taqsimlanishi kutilayotgan jami daromad asosiy qarz va foizlarni to‘liq qoplash imkonini beradigan pul oqimini anglatadi. Professor Kim bu moliyaviy mezonni bekor qilish yoki pasaytirishni emas, balki moliyaviy foydani zaruriy shart deb belgilab, sanoat siyosati va iqtisodiy xavfsizlikka oid foydani ham o‘lchab baholashni taklif qildi.

U taklif qilgan tekshiruv choralariga foydani o‘lchash mumkin bo‘lgan ko‘rsatkichlarga aylantirish va qaydlar oshkor etiladigan doirani kengaytirish kiradi. Shuningdek, yangi ma’lumotlar avvalgi qaror asoslarini zaiflashtirsa, keyingi mablag‘larni to‘xtatib turish yoki kamaytirish imkoniyati bo‘lishi kerakligini aytdi. Maqolaning o‘zidan hukumat amalda aynan qaysi ko‘rsatkichlarni qabul qilgani, shuningdek, Alyaskadagi loyiha bo‘yicha aniq investitsiya shartlari va mablag‘ ajratish jadvali belgilangan-belgilanmaganini aniqlab bo‘lmaydi.

Tasdiqlangan faktlar va hozircha noma’lum jihatlar

Tasdiqlangan faktlar

  • 17-Osiyo kelajagi forumi 2026-yil 28-oktabr kuni Koreya Savdo-sanoat palatasining xalqaro konferensiyalar zalida bo‘lib o‘tadi.
  • Professor Kim Yang Hui forumda Koreyaning iqtisodiy xavfsizlikka javobi mavzusida asosiy ma’ruza qiladi.
  • Maqolaga ko‘ra, prezident Tramp Alyaskadagi LNG loyihasiga Koreya 54 milliard dollar investitsiya kiritishini e’lon qilgan.
  • Professor Kim AQShga investitsiyalarning moliyaviy, sanoat siyosatiga oid va iqtisodiy xavfsizlikka oid foydalarini birgalikda baholashni, keyingi mablag‘lar bo‘yicha esa yangi ma’lumotlarga asoslanib qaror qilishni taklif qildi.
  • Professor Kim iqtisodiy xavfsizlik bo‘yicha katta maslahatchi lavozimini va hukumat tarkibida iqtisodiy xavfsizlik bo‘yicha tahlil markazini tashkil etish, foydani baholash ko‘rsatkichlarini ishlab chiqish hamda qaydlar oshkor etiladigan doirani kengaytirishni taklif qildi.

Hozircha noma’lum jihatlar

  • Alyaskadagi LNG loyihasiga Koreya kiritadigan investitsiyaning shartlari va mablag‘ ajratishning aniq jadvali keltirilmagan.
  • Hukumat AQShga investitsiyalarning uch turdagi foydasini qanday ko‘rsatkichlar bilan baholashi aniqlanmagan.
  • Maqolada yil davomida tovar eksporti 1 trillion dollarga yetishi haqida berilgan prognozning amalga oshgan-oshmagani bu ma’lumotlar to‘plamida aks etmagan.

O‘quvchilar nimalarni tekshirishi kerak

  • AQShga investitsiyalar haqidagi e’lonlarni ko‘rganda, umumiy summadan tashqari Koreya kompaniyalarining ishtirok ko‘lami, kutilayotgan daromad va sanoat siyosati hamda iqtisodiy xavfsizlikka oid foydalarni tekshirish mumkinmi — shunga e’tibor berish kerak.
  • Keyingi mablag‘ ajratish avvalgi majburiyatning avtomatik davomi ekanini yoki yangi ma’lumotlar va xatarlarni ko‘rib chiqadigan alohida qaror ekanini aniqlash lozim.
  • Investitsiya qarorlarini tekshiradigan ko‘rsatkichlar va qaydlarni oshkor etish doirasi belgilangan-belgilanmaganini kuzatish ishlab chiqarish salohiyati amalda muzokara kuchi va strategik avtonomiyaga aylanayotganini baholashga yordam beradi.