Buyuk Britaniyada OITSning ilk rasmiy tasdiqlangan holati 1981-yil dekabrda qayd etilgan. Dastlab samarali davolash usuli bo‘lmagani sababli OITS tashxisi qo‘yilgan ko‘plab odamlar og‘ir kasal bo‘lib qolgan yoki vafot etgan, HIV esa avvaldan xurofotga uchrab kelgan gey va biseksual erkaklar hamda giyohvand moddalarni inʼeksiya orqali iste’mol qiladigan odamlar bilan bog‘langan. Keyinchalik davolash HIV bilan yashayotgan odamlarning salomatligi va virusni yuqtirish xavfini tubdan o‘zgartirdi, ammo o‘tmishdagi qo‘rquvlar keltirib chiqargan tamg‘a yo‘qolmadi.

Fon va kontekst

Xanna Revill doktorlik tadqiqoti doirasida HIV bilan yashayotgan LGBTQ+ odamlar bilan suhbatlashib, ularning kundalik hayotdagi tajribalarini o‘rgandi. Suhbatlarda epidemiyaning dastlabki davrini boshdan kechirgan odamlar bilan samarali dorilar paydo bo‘lganidan keyin tashxis qo‘yilgan odamlarning HIV haqida turlicha gapirishi kuzatildi. Bu davolash o‘zgartirgan tibbiy haqiqat bilan o‘tmishda shakllangan xotira va his-tuyg‘ular bir paytda mavjud bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatadi.

Samarali kombinatsiyalangan antiretrovirus davolash 1996-yildan boshlab Buyuk Britaniyada keng qo‘llanila boshladi. Antiretrovirus davolash (ART) — HIVning organizmda ko‘payishini bostiradigan dori vositalari bilan davolash usuli. Tashxis qo‘yilib, davolanishni boshlagan odamlar, odatda, uzoq va sog‘lom umr ko‘rish imkoniga ega bo‘ldi.

Davolash jinsiy aloqa orqali yuqish ehtimolini ham o‘zgartirdi. ART yordamida qondagi virus miqdori standart tahlillarda aniqlanmaydigan darajagacha kamayib, shu holat saqlansa, jinsiy aloqa orqali HIV yuqish xavfi bo‘lmaydi. Bu U=U, ya’ni “aniqlanmasa, yuqmaydi” deb ataladi.

Ommaviy madaniyat va jamoatchilikka yo‘llangan xabarlar ham HIVni tushunish usuliga ta’sir ko‘rsatdi. «Filadelfiya» filmi OITS va kamsitish masalalarini keng ommaga mo‘ljallangan kinoda yoritdi, 1999-yilda ilk bor namoyish etilgan Britaniyaning «Kvir as Folk» seriali esa HIVni hikoyaning markaziga qo‘ymadi. Maqolada aytilishicha, 1980-yillardagi OITS inqirozi haqida hikoya qiluvchi «Bu gunoh» seriali namoyish etilayotgan paytda HIV testi uchun buyurtmalar keskin ko‘paygan.

Jamoat arboblarining harakatlari va hukumat kampaniyalari ham o‘sha davrdagi kayfiyatni ko‘rsatuvchi misollardir. Uels malikasi Diana 1987-yilda Angliyadagi birinchi ixtisoslashgan OITS bo‘limini ochdi va bemorlar bilan uchrashib, ularning qo‘lini siqdi. HIV oddiy jismoniy aloqa orqali yuqadi degan noto‘g‘ri tushuncha keng tarqalgan bir paytda, bu harakat ana shunday qo‘rquvga qarshi ma’no kasb etdi. Freddi Merkuri 1991-yil noyabrda OITS bilan bog‘liq kasallikdan vafot etdi va uning o‘limi jamoatchilik e’tiborini epidemiyaga qaratdi.

Buyuk Britaniya hukumatining «Bilimsizlikdan o‘lmang» (무지로 죽지 마십시오; Don’t Die of Ignorance) kampaniyasi 1986–87-yillarda HIV qanday yuqishi haqida ma’lumot berib, xavfsiz xatti-harakatlarni tavsiya qildi. Qabr toshlari, aysberg va o‘lim tasvirlaridan foydalangan kampaniya xavf haqida keskin ogohlantirgan, shu bilan birga HIVni qo‘rquv va o‘lim bilan bog‘laydigan xotirani qoldirgan bo‘lishi mumkin. Bu o‘sha davrdagi xabarlar infeksiyaning oldini olishga oid ma’lumot berish bilan birga qo‘rquvni kuchaytirishi ham mumkin bo‘lganini anglatadi.

Bu xabar nimani anglatadi

Davolashning rivojlanishi HIV bilan yashayotgan odamlarning sog‘lig‘i borasidagi istiqbollarni o‘zgartirdi va jinsiy yo‘l bilan yuqish xavfini kamaytirdi. Biroq tibbiy haqiqat o‘zgargani atrofdagilarning munosabati yoki infeksiya bilan yashayotgan odamlarda uzoq vaqt davomida shakllangan his-tuyg‘ular ham o‘z-o‘zidan o‘zgaradi degani emas. Buyuk Britaniyada HIVga nisbatan tamg‘a bo‘yicha o‘tkazilgan tadqiqotlarda samarali davolash boshlanganidan keyin ochiqchasiga kamsitish kamaygani, ammo rad etilishdan qo‘rqish, uyat va tamg‘a ayrim odamlar hayotiga ta’sir qilishda davom etayotgani aniqlangan.

Revill bilan suhbatlashgan ayrim ishtirokchilar uchrashuvga chiqish yoki yangi munosabatlarni boshlashda HIV bilan yashashini oshkor qilishdan xavotirlangan. Ayrimlari esa virus aniqlanmaydigan holatda bo‘lsa ham, LGBTQ+ ijtimoiy uchrashuvlari va tanishuv joylarida tamg‘aga duch kelganini aytgan. Demak, U=U haqidagi tibbiy ma’lumot mavjud bo‘lsa-da, munosabatlarda o‘zini oshkor qilish bilan bog‘liq bosim yo‘qolgan deb bo‘lmaydi.

Masalan, HIVga qarshi davolanayotgan va virus miqdori aniqlanmaydigan darajada saqlanayotgan odam yangi sherigiga bu haqda aytish yoki aytmaslikni o‘ylab ko‘rsa, jinsiy yo‘l bilan yuqish xavfiga oid tibbiy haqiqat va sherigining munosabatidan xavotirlanish alohida masalalar sifatida bir vaqtda ta’sir qilishi mumkin. Bu misol infeksiya haqida oshkor qilish shaxsiy munosabatlar va his-tuyg‘ularga qanday bosim o‘tkazishi mumkinligini tushuntirish uchun keltirilgan; suhbat ishtirokchilarining barchasi bir xil tajribani boshdan kechirganini anglatmaydi.

Tasdiqlangan faktlar va hozircha noma’lum jihatlar

Tasdiqlangan faktlar

  • Buyuk Britaniyada OITSning ilk rasmiy tasdiqlangan holati 1981-yil dekabrda qayd etilgan va dastlab samarali davolash usuli bo‘lmagan.
  • Samarali kombinatsiyalangan antiretrovirus davolash 1996-yildan boshlab Buyuk Britaniyada keng qo‘llanilgan.
  • ART orqali virus bostirilgan holat saqlansa, jinsiy aloqa orqali HIV yuqish xavfi bo‘lmaydi; bu U=U deb ataladi.
  • Suhbat ishtirokchilarining ayrimlari uchrashuvlar va yangi munosabatlarda infeksiya haqida oshkor qilishdan xavotirlangan, ayrimlari esa LGBTQ+ ijtimoiy uchrashuvlari va tanishuv joylarida tamg‘aga duch kelgan.

Hozircha noma’lum jihatlar

  • Maqolada Revill necha kishi bilan suhbatlashgani va ular qanday usulda jalb qilingani aytilmagan.
  • Ishtirokchilarning tashxis qo‘yilgan vaqti hamda kelib chiqishiga ko‘ra taqsimoti ham aniqlanmagan.
  • Ushbu materialning o‘zi suhbatlarda qayd etilgan tajribalar HIV bilan yashayotgan barcha odamlarning tajribasini qay darajada ifodalashini aniqlashga imkon bermaydi.

O‘quvchi nimalarni tekshirishi kerak

  • HIV va davolash haqidagi ma’lumotlarni o‘qiganda virus bostirilgan holatni saqlash uchun zarur shartlar bilan U=U ma’nosini farqlab tushunish kerak.
  • Infeksiya haqida oshkor qilish yoki munosabatlarga oid xavotirlar bo‘lsa, shaxsiy vaziyatga mos tibbiy ma’lumotni tibbiyot xodimi bilan aniqlashtirish foydali bo‘lishi mumkin.
  • Faqat infeksiya bor-yo‘qligiga qarab jinsiy yo‘l bilan yuqish ehtimoli haqida xulosa qilmasdan, davolash va virus bostirilgan holatga oid faktlarni ham hisobga olish kerak.