Yaponiyada qarib borayotgan aholi va parvarish xarajatlari
Yaponiyada 100 yoshdan oshgan aholi soni tarixda ilk bor 100 mingdan oshdi. Sog‘liqni saqlash va mehnat vazirligi 21-sentabr — Keksalarni e’zozlash kuni munosabati bilan e’lon qilgan ma’lumotga ko‘ra, mamlakatda bu yoshdan katta 107 677 kishi yashaydi.
Bu ko‘rsatkich 1963-yilda hisob yuritish boshlanganida qayd etilgan 153 kishidan 700 baravardan ko‘proq. Yuz yoshdan oshganlarning qariyb 88 foizi ayollar. Uzoq umr ko‘rayotganlar sonining ortishi jamiyat hayoti uchun muhim yutuq bo‘lsa-da, ko‘proq kishiga uzoq vaqt davomida tibbiy va kundalik parvarish kerak bo‘lishi mumkinligini ham anglatadi.
Xarajatlar yigirma to‘rt yil ichida qariyb uch baravar oshdi
Yaponiyada uzoq muddatli parvarish sug‘urtasi 2000-yilda joriy qilingan. Bu tizim yoshi yoki sog‘lig‘i sabab kundalik ishlarini mustaqil bajara olmaydigan odamlarga uyda ko‘mak, kunduzgi parvarish markazlari yoki maxsus muassasalardagi xizmatlardan foydalanishga yordam beradi.
Tizimning boshlang‘ich davriga nisbatan parvarish xizmatlari uchun davlat va sug‘urta mablag‘laridan qoplanadigan xarajatlar keskin oshgan. 2024-yilda ular 13,2973 trillion iyenga yetdi — bu 2000-yildagidan taxminan uch baravar ko‘p. Maqolada keltirilgan hisob bo‘yicha, bu qariyb 100 trillion vonga teng.
Bahsning markazida kim qancha to‘lashi turibdi
Yaponiya hukumati 18-sentabr kuni ijtimoiy ta’minot bo‘yicha maslahat kengashi huzuridagi parvarish sug‘urtasi qo‘mitasida fuqarolarning xizmatlar uchun o‘z cho‘ntagidan to‘laydigan ulushini muhokama qildi. Hozirgi үндсэн qoida bo‘yicha, parvarish xizmatidan foydalanuvchi xarajatning 10 foizini to‘laydi; ma’lum daromad chegarasidan yuqori bo‘lgan ayrim kishilar uchun bu ulush 20 yoki 30 foiz etib belgilangan.
Endi ko‘rib chiqilayotgan masala — xizmat haqining 20 foizini to‘laydiganlar doirasini kengaytirish. Boshqacha aytganda, ko‘proq daromadli qatlam xizmatdan foydalanganda bugungidan kattaroq ulushni o‘zi to‘lashi mumkin.
Asosiy savol faqat sug‘urta tizimiga qancha mablag‘ kerakligi emas: to‘lov oshsa, keksalar zarur parvarish xizmatidan foydalanishda davom eta oladimi?
To‘lov ulushi qanday ishlaydi?
Masalan, parvarish xizmatining umumiy haqi 10 000 iyen bo‘lsa, 10 foizlik ulushdagi foydalanuvchi 1 000 iyen to‘laydi. Ulushi 20 foiz bo‘lgan kishi esa shu xizmat uchun 2 000 iyen to‘laydi; qolgan mablag‘ sug‘urta tizimi orqali qoplanadi.
- 10 foizlik ulush hozirgi asosiy qoida hisoblanadi.
- Daromadi belgilangan mezondan yuqori ayrim foydalanuvchilar 20 yoki 30 foiz to‘laydi.
- Hozirgi bahs 20 foizlik ulush tatbiq etiladigan daromad qatlamini qanchalik kengaytirish haqida ketmoqda.
Bir tomon xarajatni bo‘lishishni, ikkinchisi xizmatdan mahrum bo‘lish xavfini ko‘rmoqda
To‘lovni kengaytirishni qo‘llab-quvvatlayotganlar ish bilan band avlod zimmasidagi sug‘urta badallari haddan tashqari og‘irlashayotganini ta’kidlaydi. Ularning fikricha, xarajatni to‘lash imkoniyati ko‘proq bo‘lgan kishilar kattaroq ulushni zimmasiga olsa, tizimning moliyaviy yukini avlodlar va daromad guruhlari o‘rtasida adolatliroq taqsimlash mumkin.
Bu yondashuv to‘lov qobiliyatiga qarab hissa qo‘shish tamoyiliga asoslanadi. Masalan, bir xil xizmatdan foydalanadigan ikki kishi turli daromadga ega bo‘lsa, yuqoriroq daromadli foydalanuvchi xarajatning kattaroq qismini to‘lashi kerak, degan qarash nazarda tutiladi.
Biroq ehtiyotkorlik tarafdorlari to‘lov oshishi kam daromadli yoki sog‘lig‘i yomon keksalarga ko‘proq zarar yetkazishi mumkinligidan ogohlantirmoqda. Xizmat uchun ko‘proq haq to‘lashga majbur bo‘lgan odam uyda yordam olish vaqtini qisqartirishi, kunduzgi parvarish markaziga kamroq borishi yoki zarur xizmatdan butunlay voz kechishi ehtimoli bor.
Narxning oshishi qog‘ozda kichik ko‘rinishi mumkin, ammo muntazam yordamga muhtoj kishi uchun har bir qo‘shimcha to‘lov oyma-oy yig‘ilib, oilaviy budjetga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi.
Narxlar oshayotgan paytda to‘lov qobiliyatini aniqlash muhim
Ehtiyotkor yondashuv tarafdorlari, ayniqsa, kundalik yashash xarajatlari oshayotgan davrda keksalarning haqiqiy to‘lov imkoniyatini sinchiklab tekshirish kerakligini aytadi. Daromad miqdori bir xil bo‘lgan ikki kishining ahvoli ham bir xil bo‘lmasligi mumkin: masalan, birida uy-joy xarajati yoki doimiy davolanish uchun sarf ko‘p, boshqasida esa bunday majburiyatlar kam bo‘lishi mumkin.
Shu sabab bahs faqat qaysi daromad chegarasidan boshlab 20 foiz to‘lov qo‘llanishi bilan cheklanmaydi. Yangi mezon joriy etilsa, undan kimlar ta’sirlanishi va zarur parvarish xizmatidan foydalanish qanchalik o‘zgarishi ham muhim bo‘ladi.
Hukumat bu masalani bir necha bor ortga surgan
20 foizlik to‘lov qo‘llanadigan qatlamni kengaytirish masalasi ilk bor ko‘tarilayotgani yo‘q. Yaponiya hukumati 2022-yildan buyon bu boradagi muhokamani to‘rt marta yakuniy qarorsiz qoldirdi. Mahalliy saylovlar, parvarish sohasi vakillarining e’tirozlari, narxlar oshishi va boshqa ijtimoiy ta’minot xarajatlarini qanday moliyalashtirish masalalari qaror qabul qilishni qiyinlashtirib keldi.
Biroq hukumat iyul oyida tasdiqlagan “Iqtisodiy va moliyaviy boshqaruv hamda islohotlarning asosiy yo‘nalishlari — 2026” hujjatida 20 foizlik to‘lov mezonini qayta ko‘rib chiqish va 2026-yil davomida xulosa chiqarish vazifasini belgiladi. Shu sabab hozirgi muhokama avvalgi kechiktirishlardan keyingi navbatdagi muhim sinov sifatida qaralmoqda.
Qaror qabul qilishda nimalar hisobga olinadi?
Kelajakdagi yechim bir vaqtning o‘zida bir nechta maqsadni muvozanatlashi kerak:
- Parvarish sug‘urtasi xarajatlarini uzoq muddatda qoplay oladigan tizimni saqlash.
- Ishlayotgan avlod zimmasidagi badallar va soliqlar yukini kamaytirish yoki adolatliroq taqsimlash.
- Daromadi past, salomatligi zaif keksalarning zarur xizmatlardan foydalanishini ta’minlash.
- To‘lov oshishi sababli oilalarga tushadigan qo‘shimcha yukni baholash.
Oldinda turgan tanlov: moliyaviy barqarorlik va parvarish sifati
Yaponiya dunyodagi eng tez qarib borayotgan jamiyatlardan biri bo‘lib, uzoq umr ko‘ruvchilar sonining ko‘payishi ijtimoiy ta’minot tizimiga bosimni kuchaytirmoqda. Agar parvarish xarajatlari o‘sishda davom etsa, davlat va sug‘urta badali to‘lovchilari bu yukni qanday bo‘lishishi haqidagi savol yanada dolzarb bo‘ladi.
Shu bilan birga, faqat foydalanuvchidan olinadigan ulushni oshirish tizimning kelajakdagi barcha muammolarini hal qiladi, deb bo‘lmaydi. To‘lov ko‘tarilgach ayrim odamlar xizmatdan kamroq foydalansa, xarajat qisqargandek ko‘rinishi mumkin, ammo parvarish ehtiyoji yo‘qolmaydi: u keyinchalik oila a’zolari zimmasiga yoki boshqa davlat xizmatlariga ko‘chishi mumkin.
Hukumat 2026-yil ichida qarorga kelishi kerak. Yakuniy mezon kimlarning to‘lovini oshirish bilangina emas, keksalarga zarur yordamni saqlagan holda tizim xarajatlarini qanday moliyalashtirish bilan ham belgilanadi.
