Dunyoning muhim kit ko‘payish hududida xavotirli holat

Argentina janubidagi Patagoniya mintaqasida joylashgan Valdes yarimoroli atrofida kit bolalarining ommaviy nobud bo‘lishi kuzatilmoqda. Bu hudud janubiy kitlar (Antarktika yaqinidagi suvlarda yashaydigan yirik kit turi) bolalaydigan va ularni voyaga yetkazadigan muhim maskanlardan biridir.

Kit bolalarining o‘limi 2026-yil iyunidan boshlangan. Sentyabr oyining oxirlarida Puerto-Madrin shahri yaqinidagi qirg‘oq va suv hududlarida o‘nlab kit jasadlari topilgan, biroq qurbonlarning yakuniy soni hozircha tasdiqlanmagan.

Olimlar chag‘alaylar kitlarning terisini jarohatlashi va bakteriyalar organizmga shu jarohatlar orqali kirishi mumkinligini tekshiryapti. Ammo hozircha bu omillarni ommaviy o‘limning aniq sababi deb bo‘lmaydi.

Nega Valdes yarimorolining ahamiyati katta?

Valdes yarimoroli janubiy kitlarning ko‘payishi uchun dunyodagi eng muhim hududlardan biri sanaladi. Bu yerning sayoz va nisbatan pana suvlari kit bolalashiga hamda yangi tug‘ilgan bolalarning dastlabki davrda onasi yonida qolishiga qulay sharoit yaratadi.

Hudud dengiz sutemizuvchilarini muhofaza qilishdagi ahamiyati sabab 1999-yilda YuNESKOning Jahon tabiiy merosi ro‘yxatiga kiritilgan. Bunday joylarda hayvonlar sonining keskin kamayishi nafaqat mahalliy tabiatga, balki uzoq vaqt davomida tiklanib kelayotgan butun populyatsiyaga ta’sir ko‘rsatishi mumkin.

Janubiy kitlar tarixan ovchilik tufayli keskin kamaygan, keyinchalik muhofaza choralari bilan sonini tiklay boshlagan. Shu bois ko‘plab kit bolalarining bir mavsumda nobud bo‘lishi, hatto o‘limlar faqat ayrim hududlarda kuzatilsa ham, olimlar uchun jiddiy ogohlantirish hisoblanadi.

Chag‘alaylar kit bolalarini qanday jarohatlaydi?

Chag‘alaylar suv yuzasiga nafas olish uchun ko‘tarilgan kitlarning terisini va teri ostidagi yog‘ qatlamini cho‘qib, oziqlanishi mumkin. Voyaga yetgan kitlar tanasining katta qismini suv ostida tutib, hujumga kamroq duchor bo‘lishga moslashgan. Kit bolalari esa bunday harakatni hali yaxshi bajara olmaydi va jarohatlanishga ko‘proq moyil bo‘ladi.

Jarohatning o‘zi har doim o‘limga olib keladi, degani emas. Biroq teri shikastlanganda mikroblar organizmga kirishi mumkin; infeksiya esa hayvonning ahvolini og‘irlashtirishi ehtimoli bor. Tana to‘qimalaridan olingan namunalar tekshirilmoqda: tadqiqotchilar ularda bakteriyalar borligini aniqlagan, endi qaysi turdagi bakteriyalar topilgani va ular o‘limga bevosita sabab bo‘lgan-bo‘lmaganini o‘rganmoqda.

  • Chag‘alaylar kitning suv yuzasiga chiqqan qismiga hujum qilishi mumkin.
  • Kit bolalari kattalarga qaraganda o‘zini bunday hujumdan himoya qilishga kamroq moslashgan.
  • Jarohatlar orqali infeksiya tarqalishi mumkin, ammo bu yilgi holatlarda uning roli hali aniqlanmagan.

Qurbonlar soni avvalgi katta yo‘qotishdan oshishi mumkin

Kitlarni muhofaza qilish bilan shug‘ullanuvchi Argentina tadqiqot guruhi bu yilgi nobud bo‘lish ko‘lami 2012-yildagi 113 ta kit bolasi o‘limidan ham yuqori bo‘lishi mumkinligini bildirgan. Bu hozircha dastlabki ehtimol: barcha jasadlar ro‘yxatga olinmagani va tekshiruvlar davom etayotgani sababli aniq raqam e’lon qilinmagan.

Suvda qolib ketgan yoki qirg‘oqqa chiqmagan jasadlarni hisoblash qiyin bo‘lishi mumkin. Shu sababli topilgan kitlar soni haqiqiy yo‘qotishlar miqdorini to‘liq ko‘rsatmasligi ehtimoli bor. Mutaxassislar yakuniy baho berish uchun kuzatuvlar va laboratoriya tekshiruvlarini davom ettiryapti.

Inson faoliyati chag‘alaylar soniga ta’sir qilgan bo‘lishi mumkin

Avvalgi tadqiqotlar chag‘alaylar hujumining ko‘payishiga inson faoliyati ham hissa qo‘shishi mumkinligini ko‘rsatgan. Maishiy chiqindilar va baliqchilikdan qoladigan tashlandiq mahsulotlar chag‘alaylar uchun oson topiladigan oziq manbai bo‘lib, ularning soni ortishiga yordam berishi mumkin.

1995–2019-yillarda to‘plangan kuzatuvlarni tahlil qilgan tadqiqotda chag‘alaylarning tez-tez va kuchli hujumlari kit bolalarining o‘lim xavfi ortishi bilan bog‘liqligi aniqlangan. Biroq bog‘liqlik sabab aynan shu degani emas: bu natija chag‘alaylar hujumi kitlarning nobud bo‘lishiga qaysi darajada olib kelganini o‘z-o‘zidan isbotlamaydi.

Tadqiqot guruhi rahbari Diyego Taboada muammoni faqat chag‘alaylarni ayblash bilan hal qilib bo‘lmasligini ta’kidlagan. Uning fikricha, chiqindilar va baliqchilik qoldiqlarini yaxshiroq boshqarish kabi insonlar o‘zgartira oladigan omillarga ham e’tibor qaratish zarur.

Chag‘alaylarning xatti-harakatini tushunish muhim, ammo ularni oziq bilan ta’minlayotgan inson faoliyati ham tekshirilishi kerak. Chiqindilarni to‘g‘ri boshqarish yovvoyi hayvonlar bilan bog‘liq muammolarni kamaytirishga yordam berishi mumkin.

Iqlim va suv harorati ham tekshiruv doirasida

Bu yilgi kit o‘limlarining sababini aniqlash bo‘yicha tekshiruvga rahbarlik qilayotgan veterinariya olimi Marsela Uxart atrof-muhitdagi o‘zgarishlar ham muhim bo‘lishi mumkinligini aytgan. Jumladan, iqlim o‘zgarishi yoki El-Ninyo hodisasi (okean va atmosfera sharoitlarini o‘zgartirib, ayrim hududlarda suv haroratiga ta’sir qiladigan tabiiy jarayon) dengiz suvini isitgan bo‘lishi ehtimoli ko‘rib chiqilmoqda.

Suv harorati o‘zgarsa, bakteriyalar va boshqa mikroorganizmlarning yashash sharoiti ham o‘zgarishi mumkin. Shuningdek, hayvonlarning oziq topishi yoki organizmining kasallikka qarshi kurashish qobiliyatiga ta’sir ko‘rsatishi ehtimoli bor. Ammo bu yilgi holatda bunday o‘zgarishlar yuz bergani yoki ular kitlar o‘limiga sabab bo‘lgani hozircha tasdiqlanmagan.

Olimlar bir nechta ehtimolni birgalikda ko‘rib chiqyapti: chag‘alaylar yetkazgan jarohatlar, bakterial infeksiya, dengiz muhitidagi o‘zgarishlar va inson faoliyati. Bir omilning mavjudligi qolganlarini avtomatik ravishda inkor etmaydi; masalan, jarohat, infeksiya va noqulay muhit bir vaqtda ta’sir qilishi mumkin.

Keyingi qadam: sababni aniqlash va xavfni kamaytirish

Tekshiruvning muhim qismi jasadlardan olingan namunalarni tahlil qilish, topilgan bakteriyalarni aniqlash va o‘limlarning qachon hamda qayerda yuz berganini taqqoslashdan iborat. Shu ma’lumotlar kitlarning jarohatlari va atrof-muhit sharoitlari o‘rtasida aloqa bor-yo‘qligini tushunishga yordam beradi.

Agar inson faoliyati xavfni kuchaytirayotgani aniqlansa, chiqindilarni boshqarish va baliqchilik qoldiqlarini yo‘q qilish usullarini yaxshilash muhim bo‘lishi mumkin. Bunday choralar kitlarga to‘g‘ridan-to‘g‘ri ta’sir ko‘rsatishdan tashqari, chag‘alaylar uchun ortiqcha oziq manbalarini ham kamaytiradi.

Hozircha mutaxassislar bu yilgi ommaviy o‘limning yagona yoki asosiy sababini aniqlamagan. Shu sababli chag‘alaylarni “bosh aybdor” deb e’lon qilishga erta; yakuniy xulosa uchun laboratoriya natijalari va uzoqroq muddatli kuzatuvlar zarur.