Saymon Freyzer universiteti tadqiqotchilari Merck olimlari bilan hamkorlikda nukleozid analoglarini (genetik material tarkibiy qismlariga taqlid qilib, virus ko‘payishiga xalaqit berish uchun ishlab chiqilgan moddalarni) tezroq va turli-tuman shakllarda tayyorlash usulini taklif qildi. Tadqiqotchilar bu usul bilan 70 dan ortiq nomzod modda yaratdi, ulardan uchtasi hujayralarga asoslangan sinovlarda OIVni bostiruvchi istiqbolli faollik ko‘rsatdi. Biroq bu laboratoriyadagi dastlabki natijalar bo‘lib, klinik sinovlargacha uzoq jarayon bor.
Asos va kontekst
Remdesivir COVID-19 pandemiyasining dastlabki davrida shifokorlar qo‘llagan dorilardan biridir. Asl matnda bu dori nukleozid analoglari turkumiga mansubligi, shu turkumdagi dorilar OIV, gepatit va ayrim saraton turlarini davolashda ham ishlatilishi aytiladi. Bu turkum viruslarning genetik materialni ko‘paytirish jarayoniga xalaqit berish orqali ta’sir qiladi.
Muammo shundaki, bunday molekulalarni yaratish qiyin. An’anaviy usulda odatda bitta molekulani tayyorlash uchun uzoq reaksiyalar ketma-ketligi talab qilinadi, boshqa nomzodni sinash uchun esa sintez jarayonini boshidan boshlash kerak bo‘ladi. Tadqiqotchilar bu jarayonni tezlashtirish usullarini qariyb 10 yildan beri ishlab chiqmoqda. 2020-yilda ular an’anaviy sintez bosqichlarining aksariyatini chetlab o‘tib, molekula tayyorlash muddatini bir necha oydan taxminan bir haftagacha qisqartiradigan usulni e’lon qilgan edi.
Bu tadqiqotda nomzodlarni bittadan boshidan yaratish o‘rniga, turli molekulalarda umumiy bo‘ladigan asosiy qism avval tayyorlanadi. Tadqiqotchilar aminokislota katalizatoridan (kimyoviy reaksiya sodir bo‘lishiga yordam beradigan moddadan) foydalanib, kimyoviy bog‘lovchi qismi bo‘lgan asosiy molekulani yaratdi, so‘ng uni ko‘rinadigan yorug‘lik ta’sirida kechadigan bir bosqichli reaksiya orqali turli molekulyar bo‘laklarga biriktirdi. Yakuniy bog‘lash bosqichini tez bajarish mumkinligi sababli turli nomzodlarni parallel ravishda yaratish mumkin, deb tushuntiradi tadqiqotchilar.
Bu usulda yaratilgan moddalar orasida shakar halqasidagi kislorod oltingugurt yoki azot bilan almashtirilgan variantlar ham bor. Tadqiqotchilar hujayralar ichiga osonroq kirishi uchun mo‘ljallangan shakllarni ham yaratdi. Avval sintezning 16 bosqichini talab qilgan birikmalardan biri yangi usul bilan atigi 6 bosqichda tayyorlangani ham xabar qilindi.
Bu xabar nimani anglatadi
Yangi sintez usulining ahamiyati samaradorligi tasdiqlangan yangi davolash vositasi topilganida emas. Tadqiqotchilarning aytishicha, bu platforma yordamida amaliy jihatdan ilgari mumkin bo‘lganidan 10–100 baravar katta nomzodlar to‘plamini bir necha oy yoki yil emas, bir necha hafta ichida yaratish mumkin. Nomzodlarni tezroq va turli-tuman shakllarda tayyorlash tadqiqotchilarga solishtirish va sinash uchun ko‘proq boshlang‘ich variant beradi. Bu yangi viruslarga qarshi kurash imkoniyatini oshirishi mumkin. Biroq nomzodlar sonining ko‘payishi bilan amalda qo‘llash mumkin bo‘lgan dori ishlab chiqilishi alohida bosqichlardir.
Masalan, tadqiqotchi muayyan virusga ta’sir qiladigan molekula shaklini izlayotgan bo‘lsa, bu usulda umumiy asosiy qismga turli molekulyar bo‘laklarni biriktirib, bir nechta nomzod yaratishi va ularni tajribada solishtirishi mumkin. Bu nomzodlarni izlash tezligi va ko‘lamini kengaytirishi mumkin degan taxmindir; ulardan biri odamlar uchun xavfsiz yoki samarali ekanini anglatmaydi.
Asl matnda tadqiqotchilarning OIVga qarshi uchta nomzodi hujayralarga asoslangan sinovlarda virusni to‘sish bo‘yicha ayrim tasdiqlangan OIV dorilariga yaqin darajada ta’sir ko‘rsatgani aytiladi. Biroq ularning odamlardagi xavfsizligi yoki samaradorligi tasdiqlanmagan. Davolash vositasini kutayotgan bemorlar bu natijani yangi davolash imkoniyati sifatida darhol qabul qilmasdan, dastlabki tadqiqot bosqichidagi istiqbol deb tushunishi kerak.
Tadqiqot natijalari bilan birga manfaatlar haqidagi ma’lumotlarni ham ko‘rib chiqish zarur. Saymon Freyzer universiteti nukleozid analoglarini sintez qilishga oid patentga ariza topshirgan, texnologiya esa Cloudburst Biotech kompaniyasiga litsenziyalangan. Asl matnda Robert Britton ushbu kompaniyaning hammuassisi, aksiyadori va direktorlar kengashi a’zosi ekani, shuningdek, 2024-yilda Merck kompaniyasida haq to‘lanadigan maslahatchi bo‘lib ishlagani oshkor qilingan. Bu ma’lumotlar tadqiqot natijasining samaradorligini baholash uchun asos bo‘lishidan alohida, ammo o‘quvchiga tadqiqotning tijoriy aloqalarini ham tushunishga yordam beradi.
Tasdiqlangan faktlar va hozircha noma’lum jihatlar
Tasdiqlangan faktlar
- Tadqiqotchilar aminokislota katalizatori va ko‘rinadigan yorug‘lik ta’sirida kechadigan bir bosqichli reaksiyadan foydalanib, nomzod moddalarni sintez qildi.
- Bu usul bilan 70 dan ortiq nukleozid analogini o‘z ichiga olgan kutubxona yaratildi.
- Avval 16 bosqich talab qilgan birikmalardan biri 6 bosqichda sintez qilindi.
- Uchta birikma hujayralarga asoslangan sinovlarda OIVga qarshi istiqbolli faollik ko‘rsatdi; asl matnda ta’siri ayrim tasdiqlangan OIV dorilariga yaqin darajada bo‘lgani aytiladi.
- Klinik sinovlargacha uzoq jarayon bor.
Hozircha noma’lum jihatlar
- OIVga qarshi faollik ko‘rsatgan uchta birikmaning aniq nomi va tuzilishi qanday?
- Bu moddalarning xavfsizligi va samaradorligi odamlarda o‘tkaziladigan sinovlarda ham tasdiqlanishi mumkinmi?
- Klinik sinovlar o‘tkazilsa, ularning muddati va tartibi qanday bo‘ladi?
O‘quvchi nimalarni tekshirishi kerak
- Tadqiqot natijalarini o‘qiyotganda, avvalo, bu hujayra tajribasimi yoki odamlar ishtirokidagi klinik sinovmi, bosqichini farqlash kerak.
- Nomzod moddalarning aniq nomi va tuzilishi, shuningdek, keyingi sinovlar natijalari e’lon qilingan-qilinmaganini tekshirish dastlabki faollik haqiqiy dori ishlab chiqishga olib kelayotganini baholashga yordam beradi.
- Tadqiqotni talqin qilayotganda asl matnda oshkor qilingan manfaatlar, jumladan patent arizasi va texnologiya litsenziyasi, tadqiqotchining kompaniya bilan aloqasi yoki maslahat berish faoliyatini ham ko‘rib chiqish mumkin.
