Narkolepsiya va organik ruhiy buzilishlar 2021-yilda nogironlik tan olinadigan kasalliklar qatoriga qo‘shilgan bo‘lsa-da, amalda nogironlik ro‘yxatiga kiritilganlar soni davolanganlar sonidan ancha farq qiladi. 2021-yil aprelidan 2026-yilning birinchi yarmigacha narkolepsiya sababli nogironlik darajasini baholashga ariza bergan 41 kishidan 5 nafari ro‘yxatga olish to‘g‘risida ijobiy qaror oldi — 12,2%. Organik ruhiy buzilishlar bo‘yicha esa 696 nafar arizachidan 571 nafari, ya’ni 82,0% ro‘yxatga olindi. Ikki kasallik bo‘yicha baholash natijalari keskin farq qilar ekan, ayniqsa narkolepsiya mezonlari bemorlarning haqiqiy alomatlari va kundalik hayotidagi cheklovlarni yetarli darajada aks ettiradimi, degan masala kun tartibiga chiqdi.

Asosiy ma’lumot va kontekst

Hukumat 2021-yil aprelida Nogironlar farovonligi to‘g‘risidagi qonunning quyi hujjatlarini (장애인복지법 하위법령) o‘zgartirib, organik ruhiy buzilishlar va narkolepsiyani nogironlik tan olinadigan kasalliklar qatoriga qo‘shdi. Organik ruhiy buzilishlar — miya asab tizimining shikastlanishi tufayli vasvasa, eshitish gallyutsinatsiyalari yoki shaxsiyat o‘zgarishi yuz beradigan kasallik; narkolepsiya esa kunduzi haddan tashqari uyquchanlikni keltirib chiqaradi. Xabarga ko‘ra, bu 2003-yildan buyon 18 yil ichida nogironlik tan olinadigan kasalliklar ro‘yxati ilk bor kengaytirilishi edi.

Kasallik nogironlik tan olinadigan kasalliklar ro‘yxatiga kiritilgani bu kasallik bilan davolanayotganlarning barchasi nogironlik ro‘yxatiga olinadi, degani emas. Xabarda bayon etilgan amaldagi mezonlarga ko‘ra, har ikki kasallikda ham 2 yildan ortiq uzluksiz davolanishga qaramay ahvol yaxshilanmasa va nogironlik holati barqarorlashgan bo‘lsa, nogironlik tashxisi qo‘yilishi mumkin. Narkolepsiyada bunga qo‘shimcha ravishda polisomnografiya (uyqu paytida organizmning biologik signallarini o‘lchaydigan tekshiruv) kabi tekshiruvlarda me’yordan chetga chiqish aniqlanishi bilan birga psixotik alomatlar ham bo‘lishi talab etiladi.

Bu mezonlar davolanganlar soni bilan ro‘yxatga olinganlar soni o‘rtasidagi tafovutni tushunishda muhim. Milliy tibbiy sug‘urta xizmati (국민건강보험공단) ma’lumotlariga ko‘ra, tegishli davrda organik ruhiy buzilishlar sababli davolanganlar soni taxminan 92 mingni tashkil etadi, ammo bu ko‘rsatkichda yillar davomida bir xil bemorlar takroran hisobga olingan. Narkolepsiya bilan davolanganlar soni 45 ming deb keltirilgan, ro‘yxatga olinganlar esa 5 kishi bo‘lgan. Xabarda bu davolanganlar soniga nisbatan taxminan 0,01% deb ko‘rsatilgan, biroq davolanganlar va nogironlikni baholashga ariza berganlar alohida hisoblangan guruhlardir. Shu bois bu nisbatni har bir bemorning nogironlik ro‘yxatiga olinish ehtimoli deb talqin qilmaslik kerak.

Bu xabar nimani anglatadi

Narkolepsiya bo‘yicha baholashga ariza berganlar orasida ro‘yxatga olish to‘g‘risida ijobiy qaror olganlar ulushi 12,2% ekani — ariza berish bosqichigacha yetib kelganlar natijasidir. Davolanganlar soniga nisbatan ro‘yxatga olinganlar ulushi esa davolanganlarning kengroq guruhi bilan ro‘yxatga olinganlar sonini taqqoslaydi. Ro‘yxatga olinganlar kamligini sharhlashda ariza berilgan-berilmagani va baholash mezonlarining ta’sirini chalkashtirmaslik uchun bu ikki ko‘rsatkichni farqlash lozim. Biroq xabar materiallarining o‘zidan bemorlar nima sababdan ariza bermagani yoki ariza topshirish tartibi qanday ta’sir qilganini bilib bo‘lmaydi.

Narkolepsiyaning asosiy alomatlari bilan baholash talablari o‘rtasidagi tafovut ham muhokama qilinmoqda. Koreya Narkolepsiya bilan og‘rigan bemorlar uyushmasi (한국기면병환우협회) raisi Li Han kunduzgi uyquchanlik va katapleksiya (mushaklarning to‘satdan bo‘shashib qolishi alomati) bemorlarda uchraydigan asosiy alomatlar ekanini, amaldagi mezonlar esa psixotik alomatlarni ham talab qilgani sababli aksariyat bemorlarning ijobiy baho olishi qiyinligini aytdi. Bu e’tiroz kasallik nomi nogironlik tan olinadigan kasalliklar qatoriga kiritilgan-kiritilmaganigagina emas, balki shu kasallik tufayli kundalik hayotda yuzaga keladigan qiyinchiliklar baholash mezonlarida qanday aks etishiga ham taalluqli.

Organik ruhiy buzilishlarda ham davolanganlar guruhi bilan ro‘yxatga olinganlar guruhi tarkibi bir-biridan farq qilgan. Davolanganlar orasida 70 yoshdan oshganlar 53,5%, ayollar esa 53,0% bo‘lgan; ro‘yxatga olinganlar orasida esa 70 yosh va undan kattalar 17 kishi (3,0%)ni, erkaklar 76,7%ni tashkil etgan. Faqat shu tafovutlarga qarab yoshi katta kishilar yoki ayollar kamroq ro‘yxatga olinishining sababini aniqlab bo‘lmaydi. Biroq bu davolanganlarning umumiy guruhi bilan ro‘yxatga olinganlar guruhi bir xil tarkibga ega deb bo‘lmasligini ko‘rsatadi.

Masalan, narkolepsiya sababli davolanayotgan kishi kunduzgi uyquchanlik tufayli kundalik hayotda cheklovlarga duch kelishi mumkin. Shunga qaramay, xabarda bayon qilingan mezonlarga ko‘ra, ro‘yxatga olish natijasi davolanish muddati va nogironlik holatining barqarorlashgani, tekshiruv natijalari hamda psixotik alomatlar talabi qanday baholanishiga qarab farq qilishi mumkin. Bu faraziy misol bo‘lib, alohida arizachining baholash natijasini oldindan aytmaydi. Deputat Seo Mi-hwa nogironlarni ro‘yxatga olish tizimini tubdan isloh qilish kerakligini, shunda odamlarni kundalik hayotdagi haqiqiy cheklovlardan xalos etishga xizmat qiladigan yordam bilan bog‘lash mumkinligini aytdi.

Tegishli tizim va yordam haqida ma’lumot

Xabarda tasdiqlangan tizimdagi o‘zgarish — 2021-yil aprelida Nogironlar farovonligi to‘g‘risidagi qonunning quyi hujjatlari (장애인복지법 하위법령) o‘zgartirilib, ikki kasallik nogironlik tan olinadigan kasalliklar qatoriga qo‘shilganidir. Keltirilgan baholash shartlariga ko‘ra, har ikki kasallikda ham 2 yildan ortiq davolanishga qaramay ahvol yaxshilanmasligi va nogironlik holati barqarorlashgan bo‘lishi kerak; narkolepsiya uchun esa psixotik alomatlar talabi ham qo‘shiladi. Demak, kasallikning tan olinadigan kasalliklar ro‘yxatida borligi o‘z-o‘zidan nogironlik ro‘yxatiga olinishni kafolatlamaydi.

Xabarda ariza uchun zarur hujjatlar, baholashning har bir bosqichidagi tartib, ro‘yxatga olish rad etilgan taqdirda e’tiroz bildirish yoki qayta ko‘rib chiqish usullari tushuntirilmagan. Hukumat baholash mezonlarini o‘zgartirishni rejalashtirayotgani ham aniqlanmadi. Shu sababli faqat ushbu maqolaga asoslanib, ariza topshirish huquqi yoki rad javobidan keyingi choralar haqida qat’iy xulosa qilib bo‘lmaydi; tizimdan foydalanmoqchi bo‘lgan o‘quvchilar amalda qo‘llanayotgan rasmiy mezon va yo‘riqnomalarni alohida tekshirishlari kerak.

Tasdiqlangan faktlar va hozircha noma’lum jihatlar

Tasdiqlangan faktlar

  • 2021-yil aprelidan 2026-yilning birinchi yarmigacha organik ruhiy buzilishlar bo‘yicha nogironlikni baholashga ariza bergan 696 kishidan 571 nafari (82,0%) ro‘yxatga olingan.
  • Shu davrda narkolepsiya bo‘yicha baholashga ariza bergan 41 kishidan 5 nafari (12,2%) ro‘yxatga olish to‘g‘risida ijobiy qaror olgan.
  • Har ikki kasallik uchun 2 yildan ortiq davolanishga qaramay ahvol yaxshilanmasligi va nogironlik holati barqarorlashgani mezonlar qatoriga kiradi.
  • Xabarda narkolepsiya uchun tekshiruvlarda me’yordan chetga chiqish aniqlanishidan tashqari psixotik alomatlar ham bo‘lishi kerakligi aytilgan.

Hozircha noma’lum jihatlar

  • Hukumat baholash mezonlarini amalda o‘zgartirishni rejalashtiryaptimi?
  • Ro‘yxatga olish rad etilgan arizachi e’tiroz bildirishi yoki qayta baholashni so‘rashi mumkin bo‘lgan aniq tartib va uning natijalari qanday?
  • Ro‘yxatga olinganlar sonining kamligiga baholash mezonlaridan tashqari ariza topshirish tartibi yoki tegishli ma’lumotlarning yetishmasligi ham ta’sir qilganmi?

O‘quvchi nimalarni tekshirishi kerak

  • Ro‘yxatga olinishni ko‘rib chiqayotgan bo‘lsangiz, kasalligingizga tegishli eng yangi baholash mezonlari va zarur tartibni rasmiy yo‘riqnomalardan tekshiring. Ushbu xabardan topshiriladigan hujjatlar yoki baholashning har bir bosqichidagi talablarni bilib bo‘lmaydi.
  • Narkolepsiya bo‘yicha xabarda 2 yildan ortiq davolanish va nogironlik holatining barqarorlashgani, tekshiruv natijalari hamda psixotik alomatlar talablari birgalikda keltirilganini yodda tuting, lekin faqat maqolaga qarab alohida shaxsning ijobiy qaror olish ehtimolini baholamang.
  • Ro‘yxatga olish rad etilgan taqdirda e’tiroz bildirish va qayta ko‘rib chiqish tartibi xabarda yoritilmagan. Shunday vaziyatga tushsangiz, amal qilinadigan rasmiy tartib va muddatlarni alohida tekshiring.