Keksalik ko‘pincha boshqalarga qaramlik, mustaqillikni yo‘qotish va faolsizlik bilan bog‘lanadi. Biroq Monreal universitetining Shaharsozlik va landshaft arxitekturasi fakultetida (몬트리올대학교 도시계획·조경학부) shaharsozlik bo‘yicha dars beruvchi Sebastyan Lordning ta’kidlashicha, bunday soddalashtirilgan qarashlar keksalarning turlicha tajribalarini yashiradi hamda noo‘rin siyosat yoki aralashuvlarga, yoxud yoshga doir kamsitishga olib kelishi mumkin. Shaharsozlik va shahar tadqiqotlari sohasidagi izlanishlar keksayganda ham harakatlanish to‘xtamasligini ko‘rsatadi. Harakatlanish salomatlik, qiziqishlar va atrof-muhitga qarab o‘zgaradi va moslashadi.
Fon va kontekst
Qayta ko‘rib chiqish kerak bo‘lgan birinchi qarash — nafaqaga chiqqach hayot sur’ati sekinlashadi va odamlar jamiyatdan chekinadi, degan fikr. Ishni tark etish ijtimoiy aloqalarni kamaytirishi yoki majburiyatlarni ozaytirishi mumkin, ammo nafaqaga chiqish qiziqishlar va ijtimoiy munosabatlardagi o‘zgarishlarga mos ravishda ustuvorliklar va faoliyatni qayta tashkil etish hamdir. Ish jadvalidan xalos bo‘lgan ayrim nafaqaxo‘rlar bo‘sh vaqt mashg‘ulotlari, ko‘ngillilik, sayohat va turli kundalik faoliyatlarga ko‘proq vaqt ajratib, piyoda yurish, velosiped haydash va jamoat joylariga borish sonini ham oshirishi mumkin.
Yosh ulg‘aygan sari tashqariga chiqish soni kamayishi yoki bosib o‘tiladigan masofa qisqarishi mumkin. Biroq hayotning faolligini faqat harakatlanish miqdoriga qarab baholash qiyin. Chunki kundalik faoliyatni davom ettirishda do‘konlar, tibbiy xizmatlar va yashil hududlarga yaqinlik muhimroq bo‘lib qolishi mumkin. Aksincha, do‘konlar mahalladan uzoqlashsa yoki hududning iqtisodiy sharoiti o‘zgarsa, keksalar zarur joylarga borish uchun uzoqroq masofani bosib o‘tishiga to‘g‘ri kelishi mumkin. Harakatlanish faqat qancha masofaga borish emas, balki kundalik hayot va ijtimoiy aloqalarni davom ettirish usuli hamdir.
Ikkinchi qarash — mashina haydashni to‘xtatgach, jamoat transportiga o‘tish mumkin, degan fikr. Maqolada ta’kidlanishicha, G‘arb jamiyatlaridagi ko‘plab keksalar uchun avtomobil shunchaki transport vositasi emas, balki o‘zlik, turmush tarzi va erkinlik ramzi hamdir. Aytishlaricha, 75–80 yoshlar atrofida ko‘pchilik salomatlik bilan bog‘liq muammolar, reflekslarning sustlashishi yoki oila a’zolari va tanishlarining bosimi sababli mashina haydashni kamaytirish yoki to‘xtatish haqida o‘ylaydi. Ammo bu jamoat transportidan foydalanish darhol osonlashadi, degani emas.
Bekatgacha piyoda borish, yomon ob-havoda kutish, transportga chiqib-tushish, raqamli chiptalardan foydalanish yoki murakkab yo‘nalishlarda transport almashtirish to‘siq bo‘lishi mumkin. Ayniqsa, yurish qiyinlashganda, bu jarayonlar jamoat transportidan foydalanishni mushkul yoki imkonsiz qilishi mumkin. Maqolada hamkorlikda avtomobil ulashish, haydovchi yollash, oila a’zolari yoki tanishlarning yordami, talabga binoan qatnaydigan transport, taksi yoki mahalliy hamjamiyatning shuttle xizmati mumkin bo‘lgan variantlar sifatida keltiriladi. Jamoat transportidan foydalanishni o‘rgatuvchi seminar yoki mashg‘ulotlar ham o‘tish jarayoniga yordam beradigan choralar sifatida tilga olinadi.
Uchinchi qarash — yosh ulg‘ayganda qulayroq uyga ko‘chib o‘tish kerak, degan fikr. Maqolaga ko‘ra, keksalarning 80 foizdan ortig‘i uyi kundalik ehtiyojlariga mos kelmasa ham, o‘z uyida yashashda davom etishni tanlaydi. Uy shunchaki yashash joyi emas, balki xotiralar, mehr va bog‘liqlik, xavfsizlik hissi hamda ko‘nikkan muhit mujassam bo‘lgan maskan bo‘lishi mumkin. Shu bois qulayroq deb hisoblangan joyga ko‘chish og‘ir tuyulishi mumkin, deb izohlanadi. Boshqa tomondan, 75–80 yosh oralig‘ida harakatlanish qiyinlashganda yangi uyga ko‘chish ham vaziyatga moslashish strategiyalaridan biri bo‘lishi mumkin.
Bu xabar nimani anglatadi
Bu uch qarash birgalikda keksalarning harakatlanishi va turar joyini yagona standart yo‘l asosida rejalashtirish qiyinligini ko‘rsatadi. Nafaqaga chiqqach tashqaridagi faoliyatini ko‘paytiradiganlar ham bor, tashqariga chiqish soni yoki masofasini kamaytirib, o‘zlari ko‘nikkan hududda yashashni davom ettirishga intiladiganlar ham. Mashina haydashni davom ettiradiganlar bilan kamaytiradiganlar, uyida qolishni xohlaydiganlar bilan ko‘chishni tanlaydiganlarning ehtiyojlari ham turlicha bo‘lishi mumkin. Demak, maqolaning asosiy fikri — harakatlanishni faqat «ehtiyojlarni qondirish» masalasi bilan cheklamasdan, shaxsiy istak va maqsadlarni hamda atrofda foydalanish mumkin bo‘lgan resurslarni birgalikda ko‘rib chiqish kerak.
Masalan, mashina haydashni kamaytirmoqchi bo‘lgan kishi bekatgacha piyoda borishda qiynalsa va transport almashtirishni murakkab deb bilsa, jamoat transportinigina muqobil deb ko‘rsatish harakatlanish imkoniyatlarini to‘liq yoritmaydi. Avtomobilni hamkorlikda ulashish, oila a’zolari yoki tanishlarning yordami, taksi, mahalliy hamjamiyat shuttle xizmati kabi boshqa usullar o‘sha kishining turmush tarziga mos kelish-kelmasligini ham ko‘rib chiqish mumkin. Bu muayyan bitta transport vositasi hamma uchun mos degani emas; mashina haydashni kamaytirish jarayoni yakkalanish yoki harakatlanishning uzilishiga olib kelmasligi uchun mavjud variantlarni ko‘rib chiqish kerakligini anglatadi.
Turar joy masalasi ham xuddi shunday. Uyida yashashda davom etish tanlovini hurmat qilish va ko‘chib o‘tishni istaganlarga bunday imkoniyat yaratish bir-biriga zid maqsadlar emas. Maqolada haqiqiy tanlov bo‘lishi uchun mahalliy hamjamiyatda jozibali, inklyuziv va hamyonbop turar joy variantlari xilma-xil bo‘lishi kerakligi ta’kidlanadi. Shuningdek, makonni faqat qulaylik mezoniga ko‘ra o‘zgarmas ehtiyojlarga moslab ajratishdan ko‘ra, keksalar o‘z maqsad va istaklariga muvofiq harakatlanishi va hayotini yo‘lga qo‘yishiga imkon beradigan muhit muhim deb hisoblanadi. Piyoda yurishga qulay mahalla yoki «15 daqiqalik shahar» kabi g‘oyalar ham turar joy va transport doirasidan chiqib, ijtimoiy hayotda ishtirok etish va hayot sifatiga taalluqli ekani tushuntiriladi.
Tasdiqlangan faktlar va hozircha noma’lum jihatlar
Tasdiqlangan faktlar
- Muallif Sebastyan Lord Monreal universitetining Shaharsozlik va landshaft arxitekturasi fakultetida shaharsozlik bo‘yicha dars beradi.
- Maqolada keksayganda harakatlanish to‘xtamasligi, balki salomatlik, istaklar va hududdagi resurslarga qarab o‘zgarishi va moslashishi tushuntiriladi.
- Unda nafaqaga chiqqach bo‘sh vaqt mashg‘ulotlari, ko‘ngillilik va sayohatga vaqt ajratib, piyoda yurish, velosiped haydash va jamoat joylariga borishni ko‘paytiradiganlar ham borligi aytiladi.
- Maqolada keksalarning 80 foizdan ortig‘i uyi kundalik ehtiyojlariga mos kelmasa ham o‘z uyida yashashda davom etishni tanlashi aytiladi. Shu bilan birga, 75–80 yosh oralig‘ida ko‘chib o‘tish vaziyatga moslashish strategiyasi bo‘lishi mumkin bo‘lgan tanlov sifatida tushuntiriladi.
Hozircha noma’lum jihatlar
- Uyida yashashda davom etishni tanlaydiganlar ulushi 80 foizdan oshishi haqidagi so‘rov qaysi mamlakat va hududda o‘tkazilgani maqolada aniqlashtirilmagan.
- 75–80 yoshlar atrofida mashina haydashni kamaytirish yoki ko‘chib o‘tishni ko‘rib chiqish haqidagi fikrga asos bo‘lgan tadqiqot va tanlanma hajmi ham keltirilmagan.
- Maqolada keksalar orasida turli tanlovlar qanchalik keng tarqalgani va hududlar bo‘yicha transport hamda turar joy sharoitlari qanday farq qilishi haqida aniq raqamlar berilmagan.
O‘quvchi nimalarni tekshirishi mumkin
- O‘z yashash hududini baholayotganda uydan do‘konlar, tibbiy xizmatlar va yashil hududlargacha bo‘lgan masofa hamda amaldagi yo‘nalishlar o‘ziga mos kelish-kelmasligini tekshirishi mumkin.
- Mashina haydashni kamaytirish ehtimolini ko‘rib chiqayotgan bo‘lsa, bekatgacha piyoda borish, kutish, transportga chiqib-tushish, chipta olish va transport almashtirishni ham qo‘shib, jamoat transportidan foydalanish jarayonini to‘liq baholashi mumkin. Zarur bo‘lsa, maqolada keltirilgan avtomobilni hamkorlikda ulashish, oila a’zolari yoki tanishlarning yordami, taksi va mahalliy hamjamiyat shuttle xizmati kabi boshqa variantlarni ham ko‘rib chiqishi mumkin.
- Hozirgi uyida qolish yoki ko‘chib o‘tish variantlaridan qaysi biri o‘z turmushi va istaklariga mosligini baholashi, ko‘chishni o‘ylayotgan bo‘lsa, mahalliy hamjamiyatda jozibali, inklyuziv va hamyonbop variantlar bor-yo‘qligini tekshirishi mumkin.
