Hankyoreh gazetasi (한겨레) va Opinions jamoatchilik fikrini so‘rovchi tashkiloti (오피니언즈) o‘tgan avgustda mamlakat bo‘ylab 60–74 yoshli 532 nafar erkak va ayol o‘rtasida so‘rov o‘tkazdi. Natijada, AI o‘rganishni istaganlar 95% ekani aniqlandi. AI davriga nisbatan umid 40,5%, xavotir esa 10,8% bo‘ldi. Keyingi suhbatlarda o‘rganish istagi shunchaki qiziqish va zavq bilan cheklanmay, ish o‘rni va daromadni saqlab qolish, ortda qolmaslik xavotiri hamda odamlar bilan bog‘lanish istagigacha borib taqaldi.

Fon va kontekst

Bu galgi keyingi tadqiqotda haqiqiy respondentlar qayta chaqirilib, ular bilan suhbat o‘tkazilmadi. Sintetik so‘rov (신세틱 서베이) — so‘rov natijalariga asoslanib, muayyan guruhga xos xususiyat va tajribaga ega virtual shaxslar, ya’ni personalar yaratish va ular bilan AI orqali suhbatlashishga asoslangan tadqiqot usuli. 532 respondent AI haqidagi tasavvuri va undan xabardorlik darajasiga ko‘ra faol, shubha bilan qarovchi, kutuvchi, salohiyatli va betaraf degan besh turga ajratilib, har bir tur uchun jami 20 ta persona tuzildi.

Tadqiqotchilar bu personalarga 90–110 ta savol berib, 80 daqiqa suhbatlashdi. Foydalanilgan model — Claude Fable5. Ikkinchi manbada tadqiqot loyihachisi odamlar tuzgan savollarga AI javob berib, javoblar orasidagi suhbatni davom ettirganini, so‘rovda tanlangan javoblarni o‘zgartirmaslik va so‘rovda bo‘lmagan ma’lumotlarni alohida ko‘rsatish haqida ko‘rsatma berilganini tushuntirdi.

Bu usulni tanlash sababi ham keltirildi. Tadqiqot loyihachisining aytishicha, avvalgi respondentlar bilan yana bog‘lanib, suhbatga taklif qilinganda, bunga rozi bo‘ladiganlar ulushi taxminan 3% bo‘ladi; ularning o‘zi ham vaqt topa oladigan yoki mavzuga qiziqadigan odamlardan iborat bo‘lib qolishi mumkin. Bu usul siyosat e’tibor qaratishi zarur bo‘lgan, mavzuga uncha qiziqmaydigan yoki tirikchilik tashvishlari bilan band kishilarning ovozi chetda qolishi ehtimolini to‘ldirishga qaratilgan urinish ekani aytildi.

Bu xabar nimani anglatadi

95 foizlik ko‘rsatkich so‘rovda qatnashgan 60–74 yoshli respondentlarning o‘rganish istagini namoyon etadi. Biroq “o‘rganishni xohlayman” degan javob ta’limda haqiqatan qatnashishga yoki buning uchun pul to‘lashga tayyorlikni anglatmaydi. Ikkinchi manbada respondentlarning yarmidan ko‘pi ta’lim bepul bo‘lishi kerak deb javob bergani aytiladi. Yuqori qiziqish bilan ta’limdan foydalanish imkoniyati o‘rtasida tafovut bo‘lishi mumkin, shu bois faqat istakning o‘zi ta’limga bo‘lgan talab qondirilganini anglatmaydi.

Persona suhbatlarida o‘rganish motivlari turlicha namoyon bo‘ldi. Ayrim virtual respondentlar zavq va boshqalardan ilgarilab ketish istagi haqida gapirdi, boshqalari esa ishlashda davom etish uchun AI’ni bilish kerakligi mazmunida javob berdi. Ishlay olsam, pul to‘lab bo‘lsa ham o‘rganaman, degan persona ham bo‘ldi, lekin o‘rganganidan keyin amalda ishlay olishiga ishonchi komil bo‘lmagan javoblar ham keltirildi. Demak, ta’limning ahamiyati texnologiyani o‘zlashtirish bilangina tugamaydi; o‘rganish ish yoki daromad imkoniyatlariga olib kelishi ham muhim.

Odamlar bilan munosabat va yolg‘izlik masalasi ham ko‘zga tashlandi. Yolg‘iz yashovchi “Potensial61” personasining aytishicha, u faqat ish topish uchun emas, yolg‘izlikni kamaytirish va uydan tashqariga chiqish imkoniga ega bo‘lish uchun ham o‘rganishni istagan. Bu AI o‘rganishga faqat shaxsiy raqamli ko‘nikmalarni egallash sifatida qarash qiyinligini ko‘rsatuvchi misoldir. Biroq bu gapni haqiqiy respondent suhbatda aytmaganini, u tadqiqot natijalariga asoslanib yaratilgan virtual persona javobi ekanini ham yodda tutish kerak.

Parvarishlash uchun AI’ga munosabat ham bir xil bo‘lmadi. Personalar hol-ahvol so‘rash, favqulodda vaziyatni aniqlash va suhbatdosh bo‘lish kabi funksiyalarga qiziqish hamda ulardan foydalanish istagini bildirdi, ammo aksariyati “keyinroq, kerak bo‘lganda” foydalanish mazmunida javob berdi. Bu parvarishlash uchun AI’ga qiziqish darhol inson parvarishini mashina bilan almashtirish istagi bilan bir xil emasligi jihatidan e’tiborga molik. Maqolada ehtiyoj sezilmaguncha qurilmadan foydalanishni ortga surish yoki undan foydalanish “qarib qolgandek ko‘rinish” bilan bog‘lanib qolishi mumkinligi haqidagi xavotir ham keltirilgan.

O‘rganish usuliga kelsak, odamdan bevosita va o‘z darajasiga mos ravishda ta’lim olish afzal ko‘rildi. Agar buni amaliy ta’limga aylantirish ko‘zda tutilsa, yangi boshlovchilar ham o‘zlashtira oladigan bosqichma-bosqich yo‘l-yo‘riq, savol berish mumkin bo‘lgan muhit va ishlayotganlar ham qatnasha oladigan shakl muhim bo‘lishi mumkin. Bu suhbatlarda bildirilgan istaklar asosidagi talqin bo‘lib, moslashtirilgan ta’lim allaqachon yo‘lga qo‘yilganini anglatmaydi.

Masalan, AI o‘rganishni istasa-da, smartfondan foydalanishning o‘zini qiyin deb biladigan kishi birdaniga bir nechta funksiyani o‘rganadigan darsdan ko‘ra, asoslardan boshlab sekin o‘rgatadigan va savol berish imkonini beradigan mashg‘ulotni xohlashi mumkin. Maqolada keltirilgan personalarning o‘rganish afzalliklari ana shunday farqlarni hisobga olish zarurligini ko‘rsatadi.

Tasdiqlangan faktlar va hozircha noma’lum jihatlar

Tasdiqlangan faktlar

  • So‘rov o‘tgan avgustda mamlakat bo‘ylab 60–74 yoshli 532 nafar erkak va ayol o‘rtasida o‘tkazildi.
  • So‘rovda AI o‘rganish istagi 95%, AI davriga nisbatan umid 40,5%, xavotir esa 10,8% bo‘ldi.
  • Keyingi suhbat besh turdan tanlangan 20 ta virtual persona bilan 80 daqiqa davom etdi va 90–110 ta savoldan foydalanildi.
  • Persona javoblarida ish va daromadga tayyor turish, zavq, ortda qolmaslik istagi hamda ijtimoiy aloqalarga bo‘lgan ehtiyoj aks etdi.
  • Maqolada keltirilgan personalar odamlardan bevosita va o‘z darajasiga mos tarzda ta’lim olishni afzal ko‘rdi.

Hozircha noma’lum jihatlar

  • AI yaratgan personalar javoblari haqiqiy yoshi katta odamlar bilan bevosita chuqur suhbat o‘tkazilganda olinadigan natijalarga qay darajada mos kelishi ko‘rsatilmagan.
  • Suhbat natijalarini hisobga olgan, moslashtirilgan AI ta’limi amalda qachon va qayerda berilishi aniqlanmagan.
  • O‘rganish istagi haqiqiy o‘quv kurslarida qatnashish yoki ish va daromad imkoniyatlariga qanchalik olib kelishini faqat shu tadqiqot asosida bilib bo‘lmaydi.

O‘quvchi nimalarni tekshirishi kerak

  • Ta’limda qatnashishni ko‘rib chiqayotgan bo‘lsangiz, darslar hozirgi raqamli savodxonlik darajangizga mosligini, savol berish va mashqlarni takrorlash imkoni bor-yo‘qligini tekshirish kerak.
  • Ish yoki daromad uchun o‘rganmoqchi bo‘lsangiz, darslarda amalda foydalanish uchun aynan qanday ko‘nikmalar o‘rgatilishi va ta’limdan keyin qanday natijalarni kutish mumkinligini batafsil ko‘rib chiqing.
  • Parvarishlash uchun AI’ni o‘rganayotganlar funksiyalarga bo‘lgan qiziqish bilan birga, qachon bunga ehtiyoj sezishlari va undan foydalanish bilan bog‘liq noqulayliklarni ham hisobga olishlari mumkin.

Manbalar