Chaynash, burunni tortish, nafas olish, yutinish, barmoqlar bilan taqillatish yoki ruchkani chertish kabi oddiy tovushlar ayrim odamlarda darhol kuchli reaksiya uyg‘otishi mumkin. Bu holat misofoniya deb ataladi. Muhimi, gap shunchaki tovushning yoqimsizligi yoki uni balandroq eshitishda emas. Muayyan tovushlarga yoki ular bilan bog‘liq narsalarga toqat pasayishi bilan tavsiflanadigan bu holatni kundalik noqulaylikdan farqlash kerak.

Asosiy ma’lumot va kontekst

Misofoniya reaksiyalari g‘azab va jirkanish, xavotir va vahima kabi hissiyotlarni, shuningdek mushaklarning taranglashishi va yurak urishining tezlashishi singari jismoniy reaksiyalarni ham o‘z ichiga olishi mumkin. Bunday holatni boshdan kechirayotgan odam vaziyatni tark etish yoki tovushni to‘xtatish istagini his qilishi mumkin; kamdan-kam hollarda og‘zaki yoki jismoniy tajovuz ham kuzatiladi. Reaksiya beixtiyor va kuchli bo‘ladi, odamning o‘ziga ham vaziyatga nisbatan haddan tashqari tuyulishi mumkin.

Reaksiyaga odatda faqat tovushning balandligi ta’sir qilmaydi. Tovushning turi va odam uchun qanday ma’no anglatishi, u yuzaga kelgan vaziyat hamda tovushni kim chiqarayotgani ham rol o‘ynashi mumkin. Ya’ni, bir xil chaynash tovushiga kim va qanday vaziyatda sabab bo‘layotganiga qarab chidash oson ham, qiyin ham bo‘lishi mumkin.

Shu bois misofoniyaning ta’siri tovush eshitilgan payt bilan cheklanmasligi mumkin. Oila bilan ovqatlanish, darsda qatnashish, umumiy ofisda ishlash, jamoat transportidan foydalanish va yaqin munosabatlarni saqlash qiyinlashishi mumkin. Ayrim odamlar tovush bilan bog‘liq ko‘rish belgilariga, masalan, chaynayotgan odamni ko‘rish yoki takroriy harakatlarga ham kuchli reaksiya bildiradi. Maqolada bunday reaksiya misokineziya deb ataladi.

Misofoniya ko‘pincha obsesiv-kompulsiv buzilish (OCD), travmadan keyingi stress buzilishi (PTSD), depressiya va xavotir buzilishlari bilan bog‘liq ekani aytiladi. Biroq hozirda u asosiy xalqaro tibbiy tasniflash tizimlarida mustaqil buzilish sifatida tan olinmagan; bu masala ilmiy muhokamalar davom etayotgan sohalardan biridir. Maqolada misofoniya tovushlarga g‘ayritabiiy darajada sezgirlik bilan ajralib turadigan, ba’zan og‘riq keltirib chiqarishi mumkin bo‘lgan giperakuziya hamda muayyan tovushlardan qo‘rqish asosiy o‘rinda turadigan fonofobiyadan ham farqlanadi.

Bu xabar nimani anglatadi

Misofoniyani shunchaki shovqinga sezgirlik yoki o‘ta ta’sirchanlik deb bilish, odamlar aslida qanday qiyinchiliklarga duch kelishini e’tibordan chetda qoldirishi mumkin. Chunki reaksiya nafaqat hissiyot va tanada namoyon bo‘ladi, balki diqqatni boshqa tomonga yo‘naltirish va vaziyatni qayta talqin qilishga ham ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Keltirilgan tadqiqot misofoniya qanchalik kuchli bo‘lsa, kognitiv moslashuvchanlik (vaziyat o‘zgarishiga qarab fikrni o‘zgartirish qobiliyati) va hissiy moslashuvchanlik (hissiy axborotga javob berib, diqqatni boshqa tomonga yo‘naltirish yoki reaksiyani boshqarish qobiliyati) shunchalik past bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatadi.

Agar bu bog‘liqlik mavjud bo‘lsa, qo‘zg‘atuvchi tovush eshitilgach, diqqatni boshqa tomonga yo‘naltirish, vaziyatga boshqacha qarash va xotirjam holatga qaytish qiyinroq bo‘lishi mumkin. Maqolada tovush to‘xtaganidan keyin ham taranglik yoki iztirob davom etishi yoxud odam voqeani uzoq vaqt xayolidan o‘tkazishi shu qiyinchiliklar bilan bog‘lab izohlanadi. Biroq bu tadqiqot ko‘rsatgan ehtimoliy holat, shuning uchun bunday jarayon hammada bir xil kechadi, deb qat’iy aytib bo‘lmaydi.

Tovush chiqarayotgan odamning xatti-harakatini qanday talqin qilish ham reaksiyaga bog‘liq bo‘lishi mumkin. Bu xatti-harakat keraksiz yoki oldini olish mumkin bo‘lgan, ataylab qilingan yoxud hurmatsizlik sifatida baholanishi ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Masalan, oilaviy ovqatlanish paytida kimningdir chaynash tovushi odamni qiynasa, reaksiya faqat tovushning o‘ziga emas, balki tovushni chiqarayotgan odam va vaziyat haqidagi fikrlarga ham bog‘liq bo‘lishi mumkin. Bu odamning iztirobini arzimas deb ko‘rish yoki tovush chiqargan odamni aybdor deb qat’iy xulosa qilish kerak degani emas; aksincha, reaksiyani faqat tovushning balandligi bilan izohlash qiyinligini anglatadi.

Tasdiqlangan faktlar va hozircha noma’lum jihatlar

Tasdiqlangan faktlar

  • Chaynash, burunni tortish, nafas olish va yutinish kabi kundalik tovushlar misofoniyasi bor odamlarda kuchli va darhol yuzaga keladigan reaksiyani keltirib chiqarishi mumkin.
  • Reaksiyaga g‘azab, jirkanish va xavotir kabi hissiyotlar; mushaklarning taranglashishi va yurak urishining tezlashishi singari jismoniy holatlar; vaziyatni tark etish yoki tovushni to‘xtatishga intilish kirishi mumkin.
  • Reaksiya tovushning balandligidan ko‘ra uning turi va ma’nosi, vaziyat hamda tovush chiqarayotgan odamga ko‘proq bog‘liq bo‘lishi mumkin.
  • Tadqiqotlarda misofoniya kuchliroq bo‘lishi kognitiv va hissiy moslashuvchanlik pastroq bo‘lishi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkinligi ko‘rsatilgan.
  • Hozirda misofoniya asosiy xalqaro tibbiy tasniflash tizimlarida mustaqil buzilish sifatida tan olinmaydi.

Hozircha noma’lum jihatlar

  • Ushbu maqolada misofoniya butun aholi orasida qanchalik keng tarqalgani haqida javob berilmaydi.
  • Unda aniq tashxis mezonlari va samarasi tasdiqlangan davolash usullari ham keltirilmagan.
  • Boshqalarning fikri yoki niyatini tushunish qobiliyati va hamdardlik misofoniyada qanday rol o‘ynashi kelgusi tadqiqotlar uchun ochiq masala bo‘lib qolmoqda.

O‘quvchi nimalarga e’tibor berishi kerak

  • Muayyan tovushga reaksiya bildirsangiz, tovushning turidan tashqari, u yuzaga kelgan vaziyat, tovushni kim chiqargani, o‘sha paytdagi hissiy va jismoniy reaksiya hamda bu holat keyin ham davom etish-etmasligiga e’tibor berishingiz mumkin.
  • Tovushga kuchli reaksiya bildirishingizning o‘ziyoq misofoniya borligini anglatmaydi. Maqolada misofoniya giperakuziya va fonofobiyadan farqlanadi, ammo aniq tashxis mezonlari berilmagan.
  • Bu holat oila davrasida, darsda, ishda yoki yo‘l yurishda qiyinchilik tug‘diradigan darajaga yetsa, boshdan kechirayotgan vaziyatlar va reaksiyalarni tibbiyot mutaxassisiga tushuntirib, qanday baholash mumkinligini so‘rashingiz mumkin. Faqat ushbu maqolaga asoslanib tashxis qo‘yish yoki davolash samaradorligini baholash mumkin emas.