Sun’iy intellekt ma’lumotlar markazlarini ishlab chiquvchi Firmus Technologies kompaniyasi 23-oktabr kuni Avstraliya qimmatli qog‘ozlar birjasiga (호주증권거래소; ASX) chiqish orqali investorlardan 7 milliard Avstraliya dollari jalb qilishni rejalashtirmoqda. IPO bo‘yicha kompaniya qiymati 43,7 milliard Avstraliya dollarigacha baholanmoqda. Maqolada bu 1997-yilda Telstra’dan keyin Avstraliya tarixidagi ikkinchi eng yirik aksiyalarni birlamchi ommaviy taklif qilish (IPO — kompaniya aksiyalarini ilk bor ommaga sotish jarayoni) ekani aytiladi. Biroq Firmus zarar ko‘rmoqda va shartnoma qilingan ma’lumotlar markazi quvvatining faqat bir qismi ishlayapti. IPO’ning yuqori bahosi kompaniyaning haqiqiy faoliyat ko‘lami va moliyaviy holatini qay darajada aks ettirayotgani — bu birjaga chiqish bilan bog‘liq asosiy savol.

Orqa fon va kontekst

Firmus Nvidia chiplariga ega ma’lumotlar markazlarini qurib, hisoblash quvvatini Meta va OpenAI kabi yirik texnologiya kompaniyalariga ijaraga beradi. An’anaviy ma’lumotlar markazlari operatorlari asosan joy va elektr energiyasi bilan ta’minlab, mijozlar chiplarni o‘zlari olib keladigan modeldan farqli ravishda, Firmus chiplarni bevosita o‘zi egalik qiladi. Bu model mijozlarga zarur hisoblash quvvatini taqdim etadi, shu bilan birga kompaniyaning chiplar qiymati va texnologik o‘zgarishlarga bevosita bog‘liq bo‘lishini anglatadi.

Firmus shartnoma qilgan ma’lumotlar markazlari quvvati 912 megavatt (MW). Biroq hozirda shundan atigi 46 MW, ya’ni qariyb 5 foizi ishlayapti. Ikki ma’lumotlar markazi faoliyat yuritmoqda, qolganlari esa rejalashtirish yoki qurilish bosqichida. Maqolada Firmus joriy moliya yilining birinchi yarmida 77 million Avstraliya dollari zarar ko‘rishini kutayotgani aytiladi. Demak, shartnoma qilingan quvvat bilan amalda ishlayotgan obyektlar ko‘lami o‘rtasida katta tafovut bor. Rejalashtirilgan loyihalarni haqiqiy obyektlarga aylantirish jarayoni kompaniya qiymatini baholashdagi muhim omildir.

Kompaniya qiymatining qanchalik tez oshgani ham e’tiborga molik. Firmus 2025-yil noyabridagi xususiy investitsiya raundida qariyb 6 milliard Avstraliya dollariga baholangan, 2026-yil avgustidagi raundda esa uning qiymati 10,5 milliard AQSh dollaridan yuqori deb e’tirof etilgan. Birjaga chiqish uchun mo‘ljallangan 43,7 milliard Avstraliya dollarlik qiymat avgustdagi bahodan qariyb uch baravar yuqori. Kompaniya avgustdan keyin yangi shartnomalar tuzgan, ammo shartnoma summalari oshkor qilinmagan. Shu bois ochiq ma’lumotlar asosida qiymat o‘sishini oqlaydigan biznes ko‘lamini baholash qiyin.

Moliyaviy ma’lumotlarda ham bo‘shliqlar bor. Maqolada hozirgi va prognoz qilingan tushum, qarz miqdori hamda ma’lumotlar markazlarini qurish xarajatlari hozircha aniqlanmagani qayd etiladi. Bu ma’lumotlar investorlarga tushumning o‘sish imkoniyatini, shuningdek, obyektlarni qurish uchun zarur mablag‘ va zarar yukini birgalikda baholash uchun kerak. IPO narxini yakunda pasaytirish masalasida narxni tushirish ko‘rib chiqilayotgani haqida xabarlar bo‘lgan, biroq bu tasdiqlangan qaror sifatida e’lon qilinmagan.

Bu xabar nimani anglatadi

Birjaga chiqish bahosi yuqori ekani uning noto‘g‘ri ekanini anglatmaydi. Biroq hozir ishlayotgan quvvat shartnoma qilingan quvvatning qariyb 5 foizigina ekanligi investorlar faqat faoliyat yuritayotgan biznesni emas, balki kelajakda quriladigan obyektlar va shartnomalarning keyinchalik bajarilishini ham yuqori baholayotganini bildiradi. Reja yoki shartnomalar amaldagi faoliyat va daromadga kutilganidan sekinroq aylansa, yuqori bahoni oqlash qiyinlashishi mumkin.

Chiplarni bevosita o‘ziga tegishli qilish biznes modeliga texnologik o‘zgarishlar xavfi ham hamroh bo‘ladi. Maqolada Nvidia bir vaqtning o‘zida investor, yetkazib beruvchi va mijoz sifatida ham aloqador ekani tushuntiriladi. Biznesdagi turli munosabatlar bitta kompaniyada jamlanganda, o‘sha kompaniyaning texnologiyasi yoki biznes istiqbolidagi o‘zgarishlar Firmus’ga ham ta’sir qilishi mumkin. Biroq bu xavf amalda qancha miqdordagi zararga olib kelishi mumkinligini ochiq ma’lumotlardan bilib bo‘lmaydi.

Birjaga chiqish natijasi jismoniy shaxslarning pensiya jamg‘armalariga ham ta’sir qilishi mumkin. Firmus yirik fond indekslariga kiritilsa, indeksni kuzatib boruvchi passiv fondlar (indeks tarkibiga o‘xshash tarzda investitsiya qiluvchi fondlar) uning aksiyalarini sotib olishiga to‘g‘ri keladi. Maqolada birjaga chiqqanidan keyingi dastlabki uch oyda passiv fondlar 500 milliondan 1 milliard Avstraliya dollarigacha aksiyalar sotib olishi taxmin qilinadi. Agar pensiya mablag‘ining bir qismi indeks fondlariga kiritilgan bo‘lsa, tegishli fond Firmus aksiyalarini portfeliga qo‘shganida, ishtirokchi aksiyalarni o‘zi tanlamagan bo‘lsa ham, uning mablag‘i bilvosita aksiya narxidagi o‘zgarishlarga bog‘lanib qolishi mumkin.

Masalan, ishtirokchining pensiya mablag‘i indeksni kuzatuvchi fondga kiritilgan va Firmus shu indeks tarkibiga kirgan bo‘lsa, fond aksiyalarni sotib olishi orqali ishtirokchi mablag‘ining bir qismi Firmus aksiyalari narxiga bog‘lanishi mumkin. Bu barcha pensiya jamg‘armasi ishtirokchilari albatta Firmus aksiyalariga egalik qiladi degani emas. Amaldagi egalik va uning ulushi ishtirokchi tanlagan pensiya mahsuloti hamda fondning investitsiya usuliga bog‘liq.

Tasdiqlangan faktlar va hozircha noma’lum jihatlar

Tasdiqlangan faktlar

  • Firmus 23-oktabr kuni ASX’ga chiqish orqali 7 milliard Avstraliya dollari jalb qilishni va kompaniya qiymatini 43,7 milliard Avstraliya dollarigacha baholatishni ko‘zlamoqda.
  • Shartnoma qilingan 912 MW quvvatning 46 MW qismi ishlayapti; ikkita ma’lumotlar markazi faoliyat yuritmoqda, qolganlari esa rejalashtirish yoki qurilish bosqichida.
  • Kompaniya joriy moliya yilining birinchi yarmida 77 million Avstraliya dollari zarar ko‘rishini kutmoqda.
  • Firmus Tasmaniyaning shimolida uchta ma’lumotlar markazi qurishni rejalashtirmoqda. Xabarlarga ko‘ra, Bell Bay obyektiga shtatdagi eng katta elektr energiyasi iste’molchisi maqomi beriladi.
  • Avstraliya Markaziy banki (호주중앙은행; RBA) sun’iy intellekt kompaniyalari o‘rtasidagi aylanma moliyaviy munosabatlar moliya tizimining zaifligini kuchaytirishi mumkinligi haqida ogohlantirgan, biroq Firmus’ni bevosita tilga olmagan.

Hozircha noma’lum jihatlar

  • Firmus’ning hozirgi va prognoz qilingan tushumi, qarz miqdori hamda ma’lumotlar markazlarini qurish xarajatlari qancha?
  • IPO narxi yakunda pasaytiriladimi?
  • OpenAI va boshqalar bilan tuzilgan yangi shartnomalarning aniq summasi va shartlari qanday?
  • Rejalashtirilayotgan yoki qurilayotgan obyektlar qachon ishga tushadi va shartnoma qilingan quvvat haqiqiy daromadga qanday tezlikda aylanadi?

O‘quvchi nimalarni tekshirishi kerak

  • IPO’ga oid hujjatlar e’lon qilingach, kompaniya qiymati qanday taxminlarga asoslanganini aniqlash uchun tushum prognozi, zarar, qarz va qurilish xarajatlarini birgalikda ko‘rib chiqish kerak.
  • Pensiya jamg‘armasi ishtirokchilari o‘z mahsuloti indeks fondlariga investitsiya qiladimi, shuningdek, bu fond Firmus aksiyalarini portfeliga qo‘shsa, egalik ulushi va o‘zgaruvchanlik qanday o‘zgarishi mumkinligini tekshirishi mumkin.
  • Tasmaniyadagi ma’lumotlar markazlari rejalariga qiziqqan o‘quvchilar har bir obyektning amalga oshish bosqichini, hududdagi elektr energiyasidan foydalanishga oid masalalarni va aholining fikrini o‘rganish holatini alohida ko‘rib chiqishi kerak.