Bir hudud, ko‘plab savollarning javobi

G‘azodagi urush haqida gap ketganda, odamlar ko‘pincha halok bo‘lganlar, yaralanganlar va vayron bo‘lgan binolarni tasavvur qiladi. “G‘azoning ovozlari” kitobi esa bu manzarani kengaytirib, urush insonlar bilan birga yer, hayvonot olami, ta’lim va kundalik hayotga qanday ta’sir qilayotganini ko‘rsatadi. Kitobda yozuvchi, shifokor, o‘qituvchi, huquq faoli, olim va jurnalistlardan iborat 23 muallifning qaydlari jamlangan.

Asarda G‘azo haqidagi savollar bir-biriga ulanadi: urushda eng ko‘p bola jarohat olgan hudud qayer, Birlashgan Millatlar Tashkiloti xodimlari eng ko‘p qurbon bo‘lgan joy qayer, qisqa vaqt ichida o‘simlik qoplami keng ko‘lamda yo‘qolgan mintaqa qayer? Kitob bu savollarning barchasiga G‘azo deb javob beradi. Bu yondashuv o‘quvchini faqat statistikaga emas, raqamlar ortidagi odamlar va yashash muhitiga ham qarashga undaydi.

Kitobning maqsadi tanish fojeani takrorlash emas, balki uning insonlar, tabiat va jamiyat hayotidagi ko‘p qatlamli oqibatlarini ko‘rsatishdir.

Guvohlik yozuvlari: unutilishga qarshi xotira

Kitobda qamal va bombardimon sharoitidagi hayotni turli kasb va tajribaga ega mualliflar tasvirlaydi. Grafik romanlari bilan tanilgan Jo Sakko hamda shifokorlar, jurnalistlar va o‘qituvchilarning qaydlari voqealarga turli nuqtalardan qarash imkonini beradi. Bir shifokor uchun urush — yaradorlarni davolashga urinish; o‘qituvchi uchun esa vayronalar orasida bolalarga bilim berish masalasidir.

Mualliflarning yozishicha, guvohlik berish qurbonlarning hayoti va hikoyalarini raqamlarga aylantirib yubormaslikka yordam beradi. Bunday qaydlar voqealarni keyinchalik o‘rganish uchun ham muhim: kundalik yozuv yoki shifoxonadagi kuzatuvlar katta siyosiy xabarlar orasida ko‘rinmay qoladigan tafsilotlarni saqlab qoladi. O‘quvchilar uchun esa bu hikoyalar uzoqdagi urushni oddiy insonlarning hayoti bilan bog‘laydi.

Axborot va eshitilish masalasi

Kitobdagi mualliflar G‘azodagi falastinliklar o‘z boshidan kechirganlarini yozish va nashr etish orqali dunyoga yetkazishga urinayotganini ta’kidlaydi. Xabarlar turli tomonlardan tarqaladigan zamonda guvohlarning o‘z so‘zlariga e’tibor berish, ularni tekshirish va yodda saqlash ayniqsa muhim. Matnni o‘qish urushni to‘xtatishning o‘zi emas, ammo voqealar haqida bilish va insoniy munosabatni yo‘qotmaslikning bir usulidir.

Urush izlari odamlar bilan cheklanmaydi

Kitobda falastinlik diasporasining uchinchi avlodidan bo‘lgan, AQShda jarroh bo‘lib ishlaydigan jurnalist Meri Turfa Isroil harbiylarining falastinliklarga nisbatan nafrati va zo‘ravonligini aks ettiruvchi holatlarni qayd etadi. Uning yozishicha, vayronalar fonida suratga tushish, aholi yashaydigan binolarni portlatishni nishonlash yoki egallangan uylardagi buyumlar bilan masxarali tasvirlar tarqatish kabi xatti-harakatlar alohida shaxslarning ishi bo‘lib qolmay, onlayn muhitda ulashiladigan nafrat mazmunining bir qismiga aylangan.

Turfa bunday tasvirlarni faqat urushdan keyingi ruhiy jarohat bilan izohlash to‘g‘ri emasligini aytadi. U ijtimoiy tarmoqlarda va xabar almashish kanallarida o‘lim va azob tasvirlari masxara uchun ishlatilgani, jumladan ochlikdan halok bo‘lgan bola yuziga oid tasvirlar kamsituvchi tarzda tarqatilganini yozadi. Uning ta’kidlashicha, zo‘ravonlikni ko‘rsatishning o‘zi og‘ir, ammo undan ochiqcha zavqlanish yanada dahshatli taassurot qoldiradi.

“Zolimona tasvirlarning o‘zidan ham dahshatlisi — ularning shafqatsizlikdan ochiqchasiga zavq olishini ko‘rish”, deb yozadi Turfa.

Vayron bo‘lgan tabiatning uzoq muddatli oqibatlari

Jurnalist Nina Lakani “Falastindagi ekotsid” deb nomlangan maqolasida urushning ekologik oqibatlarini yoritadi. Ekotsid — tabiat va ekotizimlarga keng ko‘lamda, og‘ir zarar yetkazilishi degani. Kitobda keltirilishicha, 2024-yil iyuniga kelib G‘azodagi o‘simlik qoplamining 83 foizi, qishloq xo‘jaligi yerlarining esa 70 foizi zarar ko‘rgan yoki yo‘q qilingan.

Vayron bo‘lgan binolardan qolgan chiqindilar miqdori taxminan 42 million tonna deb baholanadi. Bunday uyumlar orasida zaharli moddalar va insonlar jasadlari bo‘lishi mumkin; ular havo, tuproq va yer osti suvlariga xavf tug‘diradi. Bu xuddi ifloslangan qurilish chiqindilari ochiq maydonda qolib ketganda, shamol va yomg‘ir ularni atrofga yoyishiga o‘xshaydi — faqat G‘azodagi miqyos va insoniy yo‘qotishlar nihoyatda katta.

Iqlimga ham ta’sir qiladigan urush

Kitobda urushning iqlimga ta’siri ham tilga olinadi. Unda keltirilgan hisob-kitobga ko‘ra, dastlabki 120 kunlik havo hujumlari va quruqlikdagi amaliyotlar bilan bog‘liq issiqxona gazlari chiqindilari iqlim o‘zgarishiga zaif 21 mamlakatning bir yil davomida chiqaradigan uglerod miqdoridan ko‘p bo‘lgan. Issiqxona gazlari — atmosferada issiqlikni ushlab qolib, Yerning isishiga hissa qo‘shadigan gazlardir.

Bunday oqibatlar urushning zarari faqat jang maydoni bilan cheklanmasligini ko‘rsatadi. Tuproqning ifloslanishi, ekin maydonlarining yo‘qolishi va suv manbalarining zararlanishi odamlarning uyiga qaytishi va tirikchilikni qayta tiklashini qiyinlashtirishi mumkin. Ekologik tiklanish ko‘pincha yillar talab qiladi; shu bois bugungi vayronagarchilik kelajak avlodlarning hayotiga ham ta’sir qilishi ehtimol.

Qushlar, hayvonlar va yashash muhitining yo‘qolishi

G‘azo va uning atrofidagi Falastin yo‘lagi ilgari Afrika, Osiyo va Yevropa o‘rtasida ko‘chib yuradigan qushlar uchun muhim manzil bo‘lgan. Kitobda bu hududdan minglab turdagi qushlar, jami bir milliardga yaqin qush o‘tib turgani qayd etiladi. 2023-yilda boshlangan hujumlardan keyin 250 turdagi qush yo‘qolib ketish xavfi ostida qolgan, deya yozadi asar mualliflari.

Yashash joyi buzilganda hayvonlar oziqa, suv va pana topishda qiynaladi. Bu holat faqat tabiatni sevuvchilarga tegishli masala emas: ekin maydonlari va tabiiy muhitning yo‘qolishi oziq-ovqat zanjiri, toza suv va insonlarning tirikchiligi bilan ham bog‘liq. Shu ma’noda, kitob urush oqibatlarini inson va tabiatni ajratmasdan ko‘rib chiqadi.

Asarda hayvonlarni himoya qilish tashkilotlariga чега қаратилган танқид ҳам бор: муаллифлар уларнинг баъзилари Ғазодаги ҳайвонларга етказилаётган зарарга етарлича эътибор бермаётганини айтади. Шунингдек, Исроилнинг веганлик билан боғлиқ имижини тарғиб қилиш билан бир вақтда Ғазодаги экологик вайронгарчилик ҳақида сукут сақлаш зиддияти тилга олинади. Китоб буни сиёсий тарғибот — муайян нуқтаи назарни жамоатчиликка қабул қилдиришга қаратилган ахборот фаолияти — билан боғлайди.

Бойкот ҳаракатлари ва жамоатчилик босими

Фаластинлик ҳуқуқ фаоли Умар Барғутий BDS ҳаракати халқаро миқёсда қўллаб-қувватловчиларини кўпайтириб бораётганини айтади. BDS — бойкот, инвестицияларни қайтариб олиш ва санкциялар орқали Исроилга сиёсий босим ўтказишни кўзлайдиган фаластинлик ташаббус. Оддий қилиб айтганда, одамлар ёки ташкилотлар муайян компаниялар билан ҳамкорликни тўхтатиши, сармоясини чиқариши ёки ҳукуматлардан иқтисодий чора кўришни талаб қилиши мумкин.

Китобда жамоатчилик босимининг бир неча мисоли келтирилган:

  • АҚШнинг Калифорния штатидаги Аламеда шаҳри Исроил қурол компаниялари ва qazilma yoqilg‘iга oid yo‘nalishlarga investitsiyalarni taqiqlagan, deb ko‘rsatiladi.
  • Norvegiya kasaba uyushmalari federatsiyasi Norvegiya pensiya jamg‘armasini Isroil davlat obligatsiyalaridagi qariyb 500 million dollarlik mablag‘ni chiqarishga undagan.
  • Intel Isroilda yangi zavod qurish rejasini to‘xtatgani aytiladi.
  • Asarda G‘azodagi urush boshlangan 2023-yildan keyin Isroil kompaniyalariga venchur sarmoya 75 foizga kamaygani qayd etiladi.

Venchur sarmoya — tez o‘sishi mumkin bo‘lgan yangi kompaniyalarga kiritiladigan, lekin katta tavakkal bilan bog‘liq mablag‘. Bunday misollar iqtisodiy qarorlar ham xalqaro siyosat va jamoatchilik munosabatlariga javob bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatadi. Shu bilan birga, har bir tashabbusning ko‘lami va ta’sirini alohida baholash kerak.

Umid, ta’lim va kundalik yordam

Kitobdagi qaydlar faqat vayronagarchilik va yo‘qotishlardan iborat emas. Unda oziq-ovqat taqchil bo‘lsa-da, kimdir ko‘cha mushugi yoki eshakka yem berishi; shifokor xavf ostida qolsa ham bemorni davolashga urinishi tasvirlanadi. Bolalar xarobalar orasida o‘qishni davom ettiradi, jurnalistlar esa kasbdoshlari halok bo‘layotgan sharoitda ham voqealarni yoritishga qaytadi.

Bu misollar kundalik g‘амxo‘rlik va bilim olish inson sha’nini saqlashga yordam berishini ko‘rsatadi. Shoir Mahmud Darvishning “Biz hayotni sevamiz, sevish mumkin bo‘lgan har bir paytda” degan satrlari kitobning shu ruhiga mos keladi. Umid bu yerda muammolar yo‘qdek ko‘rsatish emas, balki og‘ir sharoitda ham boshqalarga yordam berish va kelajakni tasavvur qilishdir.

Tarixiy xotira va qaytish umidi

Kitobda Nakba ham eslatiladi. Arab tilida “falokat” degan ma’noni anglatuvchi bu atama 1948-yilda Isroil davlati tashkil topishi atrofida ko‘plab falastinliklarning uyidan quvilishi va ko‘chishga majbur bo‘lishini anglatadi. Mualliflar bugungi vayronagarchilikni shu tarixiy xotiradan ajratib bo‘lmasligini, uylar va ekin maydonlarining yo‘q qilinishi esa odamlarning qaytish umidiga ham zarba berishini ta’kidlaydi.

Nega bu hikoyalarni yana o‘qish kerak?

“G‘azoning ovozlari”ning asosiy da’vati sodda, ammo mas’uliyatli: G‘azoda yashovchilar yozishda davom этса, бошқалар уларни ўқиб, эшитиб ва эслаб қолиши керак. Бу йўл билан ўқувчи ҳар бир даъвони текшириш, инсонларнинг бошидан кечирганларига эътибор бериш ва тинчлик ҳамда инсон қадр-қиммати ҳақида фикр юритиш имконига эга бўлади. Китоб ўқиш воқеаларга тўғридан-тўғри таъсир қилмаслиги мумкин, лекин у бефарқликни камайтириш ва жамоатчилик муҳокамасини давом эттиришга хизмат қилади.

Муаллифларнинг якуний фикри шу: зўравонлик тугамаган экан, Г‘азодан келаётган овозларни тинглаш, уларни хотирада сақлаш ва инсонлар тақдирига бефарқ бўлмаслик зарур.