Avstraliyadagi mebel ko‘rgazma zallari, yangidan ta’mirlangan kvartiralar va turmush tarzi haqidagi jurnallarda och tusli eman va zig‘ir matosi, oq devorlar, kulrang va bej ranglar uyg‘unlashgan «Skandinaviya uslubi» ommalashmoqda. Biroq bu tanish ranglar uyg‘unligi Shimoliy Yevropada boshlangan dizayn tafakkurining mohiyatidan ancha yiroq. Skandinaviya dizayni muayyan rangdagi interyer emas, balki yaxshi dizayn kundalik hayotni qanday yaxshilashi mumkinligi haqida bosh qotirgan falsafa edi.

Tarixiy zamin va kontekst

Bu dizayn yo‘nalishi XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Shvetsiya, Daniya va Norvegiyada ijtimoiy-madaniy loyiha sifatida yuzaga keldi. O‘sha davr dizaynerlari, me’morlari va islohotchilari dizayn oddiy odamlarning kundalik hayotiga qanday yordam berishi mumkin, degan savolni o‘rtaga tashlagan edi.

Shvetsiyaning Svensk Form dizayn tashkiloti 1845-yilda Svenska Slöjdföreningen nomi bilan tashkil etilgan. XX asr boshlarida u nafaqat boylar, balki keng jamoatchilik ham foydalana oladigan, puxta loyihalangan va funksional mahsulotlarni qo‘llab-quvvatlagan. Ya’ni dizaynning qadri faqat tashqi ko‘rinishda emas, undan kim foydalana olishida ham deb qaralgan.

1930-yildagi Stokgolm ko‘rgazmasi Skandinaviya funksionalizmini xalqaro tomoshabinlarga tanitgan voqea sifatida tilga olinadi. Shvetsiyada «Funkis» deb atalgan bu funksionalizm modernistik g‘oyalarni odamlarning kundalik ehtiyojlari bilan uyg‘unlashtirdi. Go‘zallik ham muhim edi, ammo u muayyan maqsadga xizmat qilishi kerak, degan qarash ustuvor bo‘lgan.

Bu yo‘nalish falsafasini soddalik, funksionallik, hunarmandchilik mahorati va qulay foydalanish imkoniyati bilan ifodalash mumkin. Bej rang bu to‘rt tushunchaning o‘rnini bosa olmaydi.

Bu neytral rangdagi interyerlar hech qanday ma’noga ega emas, degani emas. Daniyalik trend bashoratchisi Mads Arlien-Søborg bej rangni «inqirozning tipik rangi» deb ta’riflagan. Uning izohicha, tashqi dunyo noaniq tuyulganida neytral ranglar taskin va barqarorlik hissini berishi mumkin. Shunga qaramay, rang uyg‘otadigan ruhiy taassurot bilan dizayn harakatining tarixiy va ijtimoiy maqsadlarini bir-biridan farqlash kerak.

«Hygge»ning ommalashuvi ham bu tasavvurning torayishiga hissa qo‘shdi. Daniyaning hygge tushunchasi 2010-yillarning o‘rtalaridagi nashriyotlar shov-shuvi davomida ko‘pincha shamlar, trikotaj adyollar, qo‘y terisi va neytral rangdagi interyerlardan iborat vizual estetika sifatida taqdim etildi. Biroq noshir Lars Erik Strandberg hygge bezak uslubi emas, balki odamlar o‘rtasidagi qulaylik, yaqinlik va birgalik hissini ifodalovchi ijtimoiy tajriba ekanini tushuntirgan. Hygge’ni faqat buyumlar yoki ranglar orqali qabul qilish uning munosabatlarga oid ma’nosini chetda qoldirishi mumkin.

Bu xabarning ahamiyati

Bej rangli interyerni chiroyli yoki ko‘ngilga yoqimli deb bilish boshqa, uni Shimoliy Yevropa dizaynining to‘liq ta’rifi deb qabul qilish esa boshqa masala. Ikkinchi yondashuv dizayn kim uchun yaratilgani va u nimalarga imkon berishi haqidagi savollarni soyada qoldirishi mumkin. Shimoliy Yevropa dizaynini aniqroq tushunish uchun nafaqat rangga, balki funksiyaga, undan kim foydalanishiga va uni yaratish usuliga ham e’tibor berish kerak.

Bundan tashqari, «Skandinaviya» nomi ostida turli mamlakatlarni yagona didga birlashtirish ham ular o‘rtasidagi farqlarni yo‘qqa chiqaradi. Maqolada aytilishicha, Daniya dizayni merosi mebelsozlik mahorati va yog‘och dizaynining oltin davri bilan chambarchas bog‘liq; Hans Wegner va Arne Jacobsen bunga misol qilib keltiriladi. Finlandiya dizayni dadilroq grafikalar, matolar va ifodali ranglardan foydalanishi bilan ajralib turadi, Norvegiya dizayni esa ko‘pincha manzaralar va tabiiy materiallardan ilhom oladi.

Masalan, uy uchun yangi mebel tanlayotganda, u faqat «Shimoliy Yevropa uslubi»ga xos rangda ekaniga qarash bilan cheklanmay, qanday maqsad uchun loyihalanganini, undan haqiqatan foydalanishi kerak bo‘lgan kishiga qulayligini va yasalish sifati qandayligini ham hisobga olish mumkin. Bu muayyan mahsulotni tavsiya qilish mezoni emas, balki maqolada qayd etilgan funksionallik, qulay foydalanish imkoniyati va hunarmandchilik mahorati tamoyillarini iste’molchi berishi mumkin bo‘lgan savollarga aylantirishdir.

Ranglar haqidagi stereotiplarni shubha ostiga qo‘yadigan misollar ham bor. Stokgolm metrosining 90 dan ortiq bekatida haykaltaroshlik va mozaika, rasmlar, installyatsiyalar, gravyuralar hamda bo‘rtma tasvirlar namoyish etiladi. Bu misol Shimoliy Yevropadagi barcha interyerlar yorqin ranglarda degani emas. Biroq u Skandinaviya dizayni mohiyatan bej rangda bo‘lishi kerak, degan tasavvurga mos kelmaydi.

Tasdiqlangan faktlar va hozircha noma’lum jihatlar

Tasdiqlangan faktlar

  • Skandinaviya dizayni XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Shvetsiya, Daniya va Norvegiyada kundalik hayotni yaxshilashga qaratilgan yo‘nalish sifatida paydo bo‘ldi.
  • Svensk Form 1845-yilda Svenska Slöjdföreningen nomi bilan tashkil etilgan va XX asr boshlarida keng jamoatchilik foydalana oladigan funksional mahsulotlarni qo‘llab-quvvatlagan.
  • 1930-yildagi Stokgolm ko‘rgazmasi orqali Skandinaviya funksionalizmi xalqaro tomoshabinlarga tanitilgan.
  • Dizayn falsafasini soddalik, funksionallik, hunarmandchilik mahorati va qulay foydalanish imkoniyati bilan ifodalash mumkin; Shimoliy Yevropa mamlakatlarining har birida dizayn xususiyatlari va tarixi turlicha.
  • Stokgolm metrosining 90 dan ortiq bekatida turli shakldagi san’at asarlari namoyish etiladi.

Hozircha noma’lum jihatlar

  • Maqolada bu dizayn falsafasi qanday aniq yo‘llar orqali bej rangga asoslangan global tasavvurga aylangani yetarlicha tushuntirilmagan.
  • Daniya, Finlandiya va Norvegiya o‘rtasidagi farqlarni ko‘rsatadigan aniq asarlar yoki misollar ham maqolada batafsil keltirilmagan.

O‘quvchi nimalarga e’tibor berishi kerak

  • «Skandinaviya uslubi» degan ta’rifga duch kelganingizda, faqat rangga emas, balki funksiyaga, undan kim foydalanishiga va yasalish sifatiga ham e’tibor bering.
  • Hygge haqida yozilgan material faqat bezak yoki buyumlarga urg‘u beradimi, yoki odamlar o‘rtasidagi qulaylik va yaqinlik ma’nosini ham yoritadimi — tekshirib ko‘ring.
  • Daniya, Finlandiya va Norvegiyani yagona dizayn didiga birlashtirish o‘rniga, har bir mamlakatning xususiyatlari alohida tushuntirilganiga e’tibor bering.