«Qotil(lar)» filmi atrofidagi bahs davom etayotgan bir paytda, Chung-Ang universiteti (중앙대) sotsiologiya professori Shin Jinuk bu munozara asar talqinidan tashqariga chiqib, Janubiy Koreya jamiyati qanday erkinlikka intilishi kerakligi haqida savol qo‘yishini ta’kidladi. 2026-yil 7-oktabrda e’lon qilingan ustun maqolasiga ko‘ra, tanqidchilar filmda Pak Chon Hi prezident Yuk Yong Su xonimga qilingan suiqasd ortida turgani haqidagi fitna nazariyasini ilg‘ashadi. Himoyachilar esa filmda diktatura zo‘ravonligi yoritilganini, asarning Pak Chon Hi suiqasd ortida turgani haqidagi taxminga aloqasi yo‘qligini aytishadi.

Fon va kontekst

Ustun maqolasi bahsning asosiy nuqtasini filmda bevosita nima aytilgani va tomoshabinlar undan nimani anglab olishi mumkinligini farqlashda ko‘radi. Maqolada aytilishicha, film Pak Chon Hini bevosita fitna ortida turgan shaxs sifatida ko‘rsatmaydi; u nutq so‘zlayotgan sahnadan boshqa joylarda ko‘rinmaydi. Biroq o‘sha davrdagi yakka shaxs diktaturasi konteksti, shuningdek, ayrim dialog va sahnalar tufayli filmni suiqasd ortida Pak Chon Hi turgan degan taxmin sifatida talqin qilish mumkin, deb hisoblaydi ustun muallifi.

Shu bois muallifning pozitsiyasi ikki tomonning da’volarini aynanligicha qabul qilishdan iborat emas. Film Pak Chon Higa qarshi qaratilgan, degan da’vo oshirib yuborilgan bo‘lishi mumkin, ammo bunday aloqani ilg‘agan tomoshabinlar talqinini darhol asossiz deb rad etish ham o‘zboshimchalik bo‘lishi mumkin. Ustun maqolasida rejissyor ataylab qilmagan holda talqinga yo‘l qoldirganidan pushaymonligi va afsusdaligini bildirgani ham qayd etilgan. Biroq bu bayonot qachon va qanday aytilgani ko‘rsatilmagan.

Munozara film talqini borasidagi tortishuvdan so‘z erkinligi haqidagi bahsga aylandi. Ustun maqolasiga ko‘ra, tanqidchilar Starbucks’ning «Tank Day» tadbiri va Paejae o‘rta maktabi (배재고) beysbol jamoasining 5·18 fojiasini masxara qiluvchi muxlislik chiqishini ham tilga olib, boshqa tarixiy voqealar yoki shaxslar haqida gapirilganda qo‘llanadigan mezonlar bu yerda ham qo‘llanishi kerakligini ta’kidlashgan. Ustun maqolasida ushbu misollarning tafsilotlari bayon qilinmagan.

Bu xabar nimani anglatadi

Professor Shin ilgari surayotgan fikr — «ifoda etish erkinligi bormi?» degan huquqiy savolni «bu ifoda ma’qulmi?» degan axloqiy savoldan alohida ko‘rib chiqish kerak. Ustun maqolasi ta’kidlashicha, demokratiyada yoqimsiz va haqoratli ifodalarning ham anchagina qismi qonunan ruxsat etilgan bo‘lishi mumkin, ammo qonuniyligi barcha ifodalarni ma’qul qilib qo‘ymaydi. Faqat qonuniy yoki qonuniy emasligiga qarab, ifoda boshqalarning o‘zligi bilan bog‘liq xotiralarga qanday munosabatda bo‘lishini baholash qiyin, degan fikr nazarda tutiladi.

Ustun maqolasi faylasuf Charlz Teylor qarashlariga tayanib, barcha qadriyat va e’tiqodlar birdek asosli, deb faraz qilish shart emasligini, biroq suhbatdoshning o‘zligini teng ko‘rishdan boshlash zarurligini tushuntiradi. Bu yerda hurmat muayyan tarixiy talqin yoki da’voni tanqid qilishni taqiqlash degani emas. Muayyan xatti-harakatni tanqid qilish bilan boshqalarning o‘zligiga bog‘liq narsalarni mensimaslik, kamsitish yoki haqorat qilishni farqlash kerak, degan qarash ilgari suriladi.

Shuningdek, maqolada sotsiolog Emil Dyurkgeymning «muqaddas» va «oddiy» tushunchalari o‘rtasidagi farq orqali jamiyat a’zolari ayrim qadriyat va timsollarni mutlaq qadrli deb bilishi mumkinligi izohlanadi. Bunday narsalar har bir odam uchun turlicha bo‘lishi mumkin. Ustun maqolasi turli odamlar qadrli deb biladigan xotiralarning tarixiy ahamiyati bir xil, demaydi; aksincha, biror narsani chuqur qadrlash va unga haqorat yetganda ranjish mumkinligini o‘zaro anglash muhimligini ta’kidlaydi.

Masalan, bir tomoshabin filmning muayyan sahnasini tarixiy shaxsga nisbatan haqorat deb qabul qilsa, bu munosabatni asar mualliflarining niyati bilan aynan bir narsa deb hisoblash shart emas. Shu bilan birga, ustun maqolasining asosiy mazmuniga ko‘ra, tomoshabin talqinini shunchaki asossiz deb ayblash o‘rniga, qaysi sahna va kontekst shunday talqinga olib kelganini ko‘rib chiqish kerak. Bu talqinga qo‘shilish shart degani emas; aksincha, so‘z erkinligini himoya qilayotgan tomon ham o‘z ifodasi boshqalar uchun qanday ma’no kasb etishini o‘ylab ko‘rishi mumkinligi haqidagi taklifdir.

Professor Shin 1987-yilgi demokratiklashuvdan qariyb 40 yil o‘tgan Janubiy Koreya jamiyatiga erkinlikning yanada teran tushunchasi kerak, deb hisoblaydi. Bir-birimiz bilan kelishmasak ham, bir jamiyat bo‘lib yashash uchun o‘zimiz qadrli deb bilgan narsalarga hurmat kutganimiz kabi, boshqalar qadrli deb bilgan narsalarga munosabatda ham o‘zimizni tiyishimiz lozim. Buni so‘z erkinligini zaiflashtirish talabi emas, balki erkinlikdan haqli foydalanish shartlariga o‘zaro hurmatni ham kiritish taklifi sifatida tushunish mumkin.

Tasdiqlangan faktlar va hozircha noma’lum jihatlar

Tasdiqlangan faktlar

  • Ustun maqolasida «Qotil(lar)» filmi atrofidagi ijtimoiy bahs davom etayotgani aytiladi.
  • Tanqidchilar filmda prezident Pak Chon Hi Yuk Yong Su xonimga qilingan suiqasd ortida turgani haqidagi fitna nazariyasini ilg‘ashadi; himoyachilar esa asar diktatura zo‘ravonligi haqida ekanini va suiqasd ortida Pak Chon Hi turgani haqidagi taxminga aloqasi yo‘qligini aytishadi.
  • Ustun maqolasida film Pak Chon Hini bevosita fitna ortida turgan shaxs sifatida ko‘rsatmasligi va uning nutq sahnasidan boshqa joylarda ko‘rinmasligi tushuntiriladi.
  • Ustun maqolasida rejissyor ataylab qilmagan holda talqinga yo‘l qoldirganidan pushaymonligi va afsusdaligini bildirgani aytiladi.
  • Muallif qonuniy ruxsat etilgan ifoda bilan axloqan ma’qul ifoda bir xil emasligini, boshqalarning o‘zligi va xotiralarini hurmat qilish kerakligini ta’kidlaydi.

Hozircha noma’lum jihatlar

  • Filmning qaysi dialog va sahnalari Pak Chon Hi suiqasd ortida turgan, degan talqinga yo‘l ochgani ustun maqolasida aniq ko‘rsatilmagan.
  • Rejissyorning pushaymonlik va afsus izhor etgan bayonotining aniq mazmuni hamda e’lon qilingan vaqti tasdiqlanmagan.
  • Starbucks’ning «Tank Day» tadbiri va Paejae beysbol jamoasi muxlislik chiqishi bilan bog‘liq bahs tafsilotlarini ham faqat shu ustun maqolasiga qarab bilib bo‘lmaydi.

O‘quvchi nimalarni tekshirishi mumkin

  • Film yoki u bilan bog‘liq da’volarni ko‘rib chiqayotganda, asarda bevosita bayon qilingan mazmun bilan tomoshabinlar kontekstga tayangan holda qilgan talqinlarni farqlash mumkin.
  • Ifodani tanqid qilish yoki himoya qilishga doir fikrlarni ko‘rib chiqayotganda, uning qonuniyligidan tashqari, qaysi narsa kimning o‘zligi yoki xotirasi bilan bog‘liqligini ham tekshirish mumkin.
  • «Tank Day» va beysbol jamoasi muxlislik chiqishi misollarini dalil sifatida keltirganda, bu ustun maqolasida berilmagan tafsilotlar va faktlarni alohida tekshirib, ularni film atrofidagi bahs bilan qiyoslash o‘rinlimi-yo‘qmi, shundan keyin baholash kerak.

Manbalar