Davolash imkoniyatlari tugaganda, yordamning boshqa turi boshlanadi
Saratonni davolash uchun mavjud jarrohlik amaliyotlari, kimyoterapiya (saraton hujayralariga qarshi dori bilan davolash) yoki boshqa muolajalar samara bermay qolsa, shifokor “Davolash rejasi qolmadi” deb aytishi mumkin. Bunday so‘zlar bemor va oilasi uchun hayrat, qo‘rquv yoki umidsizlik keltiradi. Ammo bu xabar bemorga endi hech qanday yordam ko‘rsatilmaydi degani emas.
Tibbiy antropolog Kang Ji-yonning yangi kitobi aynan shu nuqtaga e’tibor qaratadi: faol kasallikni yo‘qotishga qaratilgan muolajalar cheklangach, bemorning og‘rig‘ini kamaytirish, ruhiy holatini qo‘llab-quvvatlash va yaqinlari bilan munosabatlarini asrashga qaratilgan parvarish boshlanadi. Bu yordamning maqsadi kasallikni albatta davolash emas, balki bemorning qolgan vaqtini imkon qadar osoyishta va mazmunli o‘tkazishdir.
“Davolash rejasi qolmadi” degan jumla har doim ham “endi hech narsa qilib bo‘lmaydi” degani emas. U yordamning maqsadi kasallikni yengishdan bemorning hayot sifatini yaxshilashga o‘zgarayotganini bildirishi mumkin.
Kitob ortidagi shaxsiy tajriba va ikki yillik kuzatuv
Kang Ji-yon otasi 2016-yilda insultga uchraganidan keyin hayotning so‘nggi davridagi tibbiy qarorlar bilan yuzlashgan. Otasining sun’iy nafas oldirish moslamasini olib tashlash masalasi oilada kelishmovchiliklarni keltirib chiqargan, shifokorlarning ehtiyotkor va o‘zini himoya qilishga qaratilgan muomalasi esa muallifda savollar uyg‘otgan. Shu tajribadan so‘ng u Janubiy Koreyada umr so‘ngidagi parvarish qanday tashkil etilishi va “hayotning oxiri” tushunchasi qanday shakllanishini o‘rgana boshlagan.
Muallif yirik shifoxonadagi saratonning so‘nggi bosqichidagi bemorlar bo‘limida ikki yil davomida qatnashib kuzatish usulida tadqiqot olib borgan. Bu usulda tadqiqotchi voqealarni faqat hujjatlardan o‘rganmaydi, balki odamlar yashaydigan va ishlaydigan muhitda kundalik hayot qanday kechishini kuzatadi. U bemorlar, ularning oilalari va palliativ yordam jamoasining ishini birgalikda o‘rgangan.
“Terminal” bosqich bir zumda paydo bo‘lmaydi
Muallif tasvirlagan shifoxona bo‘limi faqat kasalligi allaqachon so‘nggi bosqichga yetgan odamlar keladigan joy emas. Bu, shuningdek, bemorlar va oilalar asta-sekin yangi holatni anglaydigan, davolashning imkoniyatlari qayta ko‘rib chiqiladigan oraliq makondir. “Terminal” yoki “hayotning so‘nggi bosqichi” degan atamalar esa ba’zan shifokorlar va bemorlar suhbatida uzoq vaqt ochiq aytilmay qoladi.
Bunday davrda qarorlar ko‘pincha tibbiy tekshiruvlar, davolash natijalari va bemorning ahvoliga qarab qabul qilinadi. Imkoniyatlar kamayib borishi bilan oilada ham qiyin savollar paydo bo‘ladi: yana bir muolajani sinab ko‘rish kerakmi, og‘riqni qanday boshqarish mumkin, bemorning o‘zi nimani istaydi? Shu sababli hayotning so‘nggi bosqichini faqat kasallik darajasi bilan emas, bemor, oila va tibbiyot xodimlari o‘rtasidagi suhbatlar va qarorlar bilan ham tushunish kerak.
Palliativ yordam nimalarni o‘z ichiga oladi?
Palliativ yordam (og‘ir kasallik paytida og‘riq va boshqa qiynovchi alomatlarni kamaytirib, bemor hamda oilasini qo‘llab-quvvatlash) hayotni sun’iy ravishda uzaytirish yoki qisqartirishni asosiy maqsad qilmaydi. U bemorning kundalik hayotini yengillashtirish, jismoniy alomatlarni nazorat qilish va oilaga ruhiy-ijtimoiy ko‘mak berishga qaratiladi. Xospis esa hayotining so‘nggi davridagi bemorlar va ularning yaqinlariga maxsus parvarish ko‘rsatadigan xizmat yoki muassasadir.
Bunday yordam birgina og‘riq qoldiruvchi dori bilan cheklanmaydi. Bemorning ehtiyojiga qarab, jamoa quyidagilarga e’tibor qaratishi mumkin:
- Og‘riq, nafas qisishi, ko‘ngil aynishi va boshqa bezovta qiluvchi alomatlarni kamaytirish.
- Bemor va uning oilasiga ruhiy hamda ijtimoiy ko‘mak ko‘rsatish.
- Xospis xizmatiga ulanish yoki keyingi parvarish haqida suhbatlashish.
- Oila a’zolariga yaqinlashib kelayotgan yo‘qotish va undan keyingi qayg‘u davrida yordam berish.
- Bemor istaklarini tinglab, kundalik parvarishni shu ehtiyojlarga moslashtirish.
Masalan, og‘riq kuchayganda dori miqdorini moslashtirish, bemorning qulay yotishiga yordam berish yoki oila a’zolariga u bilan qanday muloqot qilishni tushuntirish parvarishning bir qismidir. Bemorning sochini yuvish, qo‘lini ushlab turish yoki uning gaplarini shoshmasdan tinglash ham oddiy ko‘rinsa-da, hayotning so‘nggi davrida katta ahamiyat kasb etishi mumkin.
Kundalik kichik harakatlarning ahamiyati
Tibbiy muolajalar ko‘pincha tahlil natijalari va kasallik ko‘rsatkichlariga qaratiladi. Palliativ yordam esa “Bugun bemor nimadan qiynalyapti?” yoki “U o‘zini qulayroq his qilishi uchun nima qilish mumkin?” degan savollarni ham o‘rtaga qo‘yadi. Shu tariqa parvarish faqat shifoxonadagi katta qarorlardan emas, bemorning har kuni boshdan kechiradigan mayda ehtiyojlariga javob berishdan ham iborat bo‘ladi.
Munosabatlarni tiklash ham parvarishning bir qismi
Palliativ yordam jamoasi bemor va oila bilan ishonchli aloqa o‘rnatishga harakat qiladi. Xodimlar palataga kirib, choy taklif qilishi yoki oddiy mavzularda suhbat boshlashi mumkin. Bunday muloqot bemor va yaqinlarini yaxshiroq tushunishga yordam beradi; keyin jamoa a’zolari olgan ma’lumotlarini birgalikda muhokama qilib, yordamni qanday yo‘lga qo‘yishni kelishadi.
Kitobda san’at bilan davolash (rasm va ijod orqali his-tuyg‘ularni ifodalashga ko‘maklashish) hamda hayot mazmuni haqida suhbatlar kabi usullar ham tilga olinadi. Ular bemorga o‘z hayoti, xotiralari va ichida qolib ketgan gaplarini qayta eslashga imkon beradi. Ba’zan shunday suhbatlar orqali inson yaqinlariga uzr aytishi, minnatdorligini bildirish yoki ilgari gapira olmagan tuyg‘ularini ifodalashi mumkin.
Hayotning so‘nggi davridagi yordam faqat og‘riqni kamaytirishdan iborat emas. Bemor va uning yaqinlari o‘rtasida muhim gaplarni aytish, eshitish va munosabatlarni tiklashga imkon yaratish ham parvarishdir.
Muallif bu jarayonni munosabatlarni qayta bog‘laydigan va yangilarini yaratadigan parvarish sifatida tasvirlaydi. Bunda “yaxshi o‘lim” faqat o‘lim paytidagi yakuniy holat bilan o‘lchanmaydi: bemorning o‘zini yolg‘iz his qilmasligi, oilaning bir-birini qo‘llab-quvvatlashi va insonning istaklari e’tiborga olinishi ham muhim.
Qayg‘u davrida ham yordam davom etadi
Bemor vafot etgach, parvarish birdan to‘xtab qolmaydi. Ayrim jamoalar marhumning yaqinlari uchun motam guruhlarini tashkil etadi. U yerda odamlar qayg‘ulari haqida gaplashib, o‘ziga o‘xshash yo‘qotishni boshdan kechirgan insonlar bilan tanishishi mumkin.
Ba’zi oilalar shifoxonada ko‘rgan yordami sababli keyinchalik o‘sha bo‘limga qaytib, ko‘ngilli sifatida boshqalarga ko‘mak beradi. Bu tajriba yo‘qotish azobini yo‘q qilmaydi, ammo insonning qayg‘usini yolg‘iz ko‘tarmasligiga yordam beradigan ijtimoiy aloqalarni yaratishi mumkin. Kitobdagi “yangi barqarorlik” tushunchasi ham shunday o‘zaro yordam va munosabatlar ichida topiladigan ruhiy tayanchni anglatadi.
Shifoxona tizimida palliativ yordamning o‘rni
Muallif kuzatgan shifoxonada alohida xospis bo‘limi bo‘lmagan. Palliativ yordam jamoasining ish joyi va bemorlar uchun ajratilgan xonalar ko‘lami чегаралангани ҳам кўрсатилган; бу ҳолат оғир беморларга хизмат шифохона тизимининг асосий қисмига айланмаганини англатади. Yirik shifoxonalar odatda og‘ir kasalliklarni faol davolash, murakkab amaliyotlar o‘tkazish va bemorlarni keyingi muolajaga yo‘naltirishga ixtisoslashadi.
Bunday muassasalarda bemorlar uzoq vaqt qolib, ko‘p tomonlama parvarish olishi uchun imkoniyatlar cheklanishi mumkin. Shifoxona faoliyati murakkab muolajalar va o‘rinlarni tezda boshqa bemorlarga bo‘shatish talablari bilan bog‘liq bo‘lsa, uzoq davom etadigan parvarish ikkinchi o‘ringa tushib qolishi ehtimoli bor. Bu kitob muayyan shifoxona kuzatuviga asoslanadi; shu bois uni barcha muassasalarning holatini bir xil tasvirlaydi, deb qabul qilib bo‘lmaydi. Biroq u palliativ yordamni tibbiyot tizimining chekka xizmati emas, muhim tarkibiy qismi sifatida ko‘rish zarurligini ko‘rsatadi.
- Bemor va oila palliativ yordam haqida faqat boshqa davolash yo‘llari tugagach emas, ertaroq ma’lumot olishi muhim.
- Shifoxonalarda og‘riqni yengillashtirish va ruhiy-ijtimoiy yordam uchun yetarli mutaxassislar bo‘lishi kerak.
- Bemorning xohish-istaklari va oilaning ehtiyojlarini tibbiy qarorlar bilan birga muhokama qilish lozim.
- O‘limdan keyin qolgan yaqinlarga ham qayg‘u davrida yordam ko‘rsatish zarur.
“Yaxshi o‘lim” va hayotning qolgan vaqtini qanday o‘tkazish
Kitob “yaxshi o‘lim” nimani anglatadi, degan savolni ham ko‘taradi. Muallif kuzatgan palliativ yordam jamoasi uchun bu tushuncha hayotni majburan uzaytirish yoki qisqartirishdan ko‘ra, og‘riqni nazorat qilish va bemorni qulay sharoitda saqlashni anglatadi. Bunga yaqinlarning ko‘magi va bemor bilan ochiq suhbatlashish ham kiradi.
Shu ma’noda, yaxshi parvarish faqat ilg‘or tibbiy texnologiyalar bilan belgilanmaydi. Masalan, shifokor va hamshiralar bemorning ahvolini yengillashtirishi mumkin, ammo oila a’zolarining vaqt ajratishi, qo‘lidan ushlashi yoki “rahmat” va “kechir” kabi so‘zlarni aytishi ham uning hayotidagi muhim tajribaga aylanishi mumkin. Bunday yordam har bir bemor uchun bir xil bo‘lmaydi: kimdir og‘riqdan xalos bo‘lishni, yana kimdir yaqinlari bilan ko‘proq vaqt o‘tkazishni istashi mumkin.
Kang Ji-yonning tadqiqoti “terminal bosqich” faqat tibbiy hujjatdagi tashxis emasligini ko‘rsatadi. U bemor, oila, shifokorlar va shifoxona tizimi o‘rtasidagi kundalik qarorlar davomida shakllanadi. Shu bois “davolash rejasi qolmadi” degan xabarni parvarishning yakuni emas, yordamning boshqa maqsad bilan davom etishi uchun imkoniyat sifatida ham ko‘rish mumkin.
Savol faqat qancha vaqt qolganida emas
Hayotning so‘nggi davrida “Qancha vaqt qoldi?” degan savol bilan bir qatorda “Qolgan vaqtni qanday o‘tkazishni xohlaysiz?” deb so‘rash ham muhim. Bu savol bemor va uning yaqinlariga qo‘rquv, umid, og‘riq va kundalik ehtiyojlar haqida ochiq gaplashish imkonini beradi. “Reja yo‘q” degan jumladan keyin ham og‘riqni kamaytirish, munosabatlarni asrash va oilani qo‘llab-quvvatlash uchun ko‘plab yo‘llar mavjud.
