KAIST sun’iy yo‘ldoshi nega Mahia yarimorolidan uchirildi?

2026-yil 30-yanvarda Janubiy Koreya Ilm-fan va texnologiyalar ilg‘or instituti — KAIST boshchiligida yaratilgan NEONSAT-1A Yer kuzatuv sun’iy yo‘ldoshi kosmosga yo‘l oldi. Ammo u Janubiy Koreyaning Naro kosmik markazidan emas, Yangi Zelandiyaning Shimoliy orolining sharqiy qirg‘og‘idagi Mahia yarimorolidan uchirildi. Uni Yangi Zelandiyada tashkil etilgan Rocket Lab kompaniyasining Electron nomli kichik raketasi olib chiqdi.

Bu mazkur dastur doirasidagi ilk uchirish emas edi. 2024-yil aprelida shu turkumdagi birinchi NEONSAT sun’iy yo‘ldoshi ham Mahia hududidan uchirilgan. Demak, Janubiy Koreyada yaratilgan sun’iy yo‘ldoshlar ikki marta Yangi Zelandiyadagi tijoriy uchirish maydonidan foydalanib, kosmosga chiqqan.

Sun’iy yo‘ldosh qaysi davlatda ishlab chiqarilgani va qayerdan uchirilgani har doim bir xil bo‘lavermaydi. Mijozlar uchirish joyini tanlashda raketa turi, jadval, kerakli orbitaga chiqish imkoniyati va xavfsizlikni hisobga oladi.

Yangi Zelandiya raketa uchirishda qanday qilib yetakchilardan biriga aylandi?

Yangi Zelandiya ko‘pchilikka chorvachilik, sut mahsulotlari va sayyohlik bilan tanish. Biroq mamlakat hozir orbital raketalarni faol uchiradigan davlatlardan biri sifatida ham e’tirof etiladi. Yangi Zelandiya hukumati uni bunday uchirishlar soni bo‘yicha dunyoda uchinchi o‘rinda turadigan mamlakat deb ta’riflaydi.

2026-yil 3-sentabrda Electron raketasining 94-missiyasi muvaffaqiyatli yakunlandi. Rocket Lab mijozlari qatorida AQSh Milliy aeronavtika va kosmik tadqiqotlar boshqarmasi (NASA), AQSh Kosmik kuchlari, Yaponiya Aerokosmik tadqiqotlar agentligi (JAXA), Yevropa kosmik agentligi (ESA), KAIST va turli mamlakatlardagi xususiy sun’iy yo‘ldosh kompaniyalari bor.

Kosmik soha yirik raketalar bilangina cheklanmaydi. Masalan, Yer yuzini suratga oladigan, aloqa xizmatini ko‘rsatadigan yoki ob-havoni kuzatadigan kichik sun’iy yo‘ldoshlar uchun katta raketani to‘liq ijaraga olish shart bo‘lmasligi mumkin. Kichik raketalarga ixtisoslashgan xizmatlar bunday mijozlarga o‘z yukini alohida va kerakli vaqtda uchirish imkonini beradi.

Kosmik bozor va kapitalning анхаарал

2026-yil iyunida SpaceX aksiyalarini ommaga taklif qilib, qariyb 75 milliard AQSh dollari jalb qilgani va taklif narxi asosida kompaniya qiymati taxminan 1,77 trillion dollarga baholangani haqida xabar berildi. Aksiyalarni ommaga taklif qilish (IPO — kompaniya aksiyalarini birinchi marta fond bozorida sotish) butun dunyo investorlarining e’tiborini kosmik biznesga qaratdi.

Rocket Lab esa bundan besh yil avval, 2021-yilda, AQShning Nasdaq fond birjasida ro‘yxatdan o‘tgan edi. Bu kosmik sohaning faqat davlat dasturlaridan iborat emasligini ko‘rsatadi: xususiy kompaniyalar ham raketa uchirish, sun’iy yo‘ldosh ishlab chiqarish va kosmik tizimlarni xizmat sifatida taklif qilish orqali xalqaro bozorga chiqmoqda.

Peter Bek: ustaxonadagi shogirdlikdan kosmik kompaniyagacha

Rocket Lab tarixining markazida uning asoschisi Peter Bek turadi. U Yangi Zelandiyaning Janubiy orolining janubida joylashgan, aholisi qariyb 50 ming kishilik Invercargill shahrida ulg‘aygan. Bolaligidan mexanizmlar va kosmosga qiziqqan Bekning yo‘li odatdagi aerokosmik muhandislar yo‘lidan farq qilgan.

U 17 yoshida maktabni tark etib, universitetga kirmagan. 1993-yilda Dunedin yaqinidagi Mosgielda joylashgan Fisher & Paykel maishiy texnika kompaniyasida aniq asboblar tayyorlash bo‘yicha shogird sifatida ish boshlagan. Keyinchalik, 2003-yilda, davlatga qarashli Industrial Research Limited tadqiqot institutida murakkab materiallar va ilg‘or texnologiyalar ustida amaliy tajriba orttirgan.

Bek 2006-yilda Oklendda Rocket Lab’ga asos solgan. Uning kuchli tomoni faqat raketa yasashda emas, balki bozorda qaysi ehtiyoj tez o‘sayotganini anglashda ham edi. Katta raketa ishlab chiqaruvchilar bilan bevosita bellashish o‘rniga, u kichik sun’iy yo‘ldoshlarni alohida uchirish xizmatiga e’tibor qaratdi. 2024-yilda aerokosmik soha, biznes va ta’limga qo‘shgan hissasi uchun unga ritsarlik unvoni berildi.

Kichik sun’iy yo‘ldoshlar uchun mos raketa

Electron raketasining bo‘yi taxminan 18 metr bo‘lib, u Yerning past orbitasiga qariyb 300 kilogrammgacha yuk olib chiqa oladi. Past Yer orbitasi — sayyora yuzasiga nisbatan yaqin masofada aylanadigan yo‘l bo‘lib, ko‘plab kuzatuv va aloqa sun’iy yo‘ldoshlari shu hududga joylashtiriladi.

Katta raketa bir uchirishda ko‘plab yo‘ldoshlarni olib chiqishi mumkin. Lekin bu har bir buyurtmachining xohlagan orbitasi yoki sanasiga mos kelmasligi ehtimol. Kichik, maxsus raketa esa mijozga yukini o‘zi uchun qulayroq jadval va yo‘nalish bo‘yicha uchirish imkonini beradi. Bu xuddi katta avtobusning umumiy yo‘nalishini kutish o‘rniga, kerakli manzilga boradigan alohida transportni tanlashga o‘xshaydi.

  • O‘lcham va yuk: Electron kichik yo‘ldoshlarni orbitaga olib chiqishga mo‘ljallangan.
  • Jadvaldagi erkinlik: mijozlar uchirish vaqtini va yo‘ldosh joylashtiriladigan orbitani aniqroq rejalashtira oladi.
  • Bozordagi o‘rni: raketa katta yuk tashuvchi vositalar bilan bir xil vazifani bajarishga emas, kichik yo‘ldoshlar ehtiyojini qondirishga ixtisoslashgan.

Kichik sun’iy yo‘ldoshlar soni ortgani sayin, ularni kerakli vaqtda orbitaga olib chiqish talabi ham oshmoqda. Yer yuzini kuzatishdan qishloq xo‘jaligi va tabiiy ofatlarni nazorat qilishgacha bo‘lgan vazifalarda bunday yo‘ldoshlardan foydalaniladi. Shu sababli kichik raketa xizmatlari yirik uchirishlar o‘rnini to‘liq egallamasa-da, kosmik bozorning alohida va muhim qismiga aylandi.

Mahia yarimorolining geografik ustunligi

Yangi Zelandiyaning uzoq joylashuvi ishlab chiqarish va eksportda transport xarajatlarini oshirishi mumkin. Ammo raketa uchirishda bu masofa ba’zan ustunlikka aylanadi. Mahia yarimorolining sharq tomonida keng Tinch okeani joylashgan, yaqin atrofda esa aholi va havo qatnovi zich emas.

Raketa uchirilganda uning yo‘nalishi va tushishi mumkin bo‘lgan qismlar xavfsizligi hisobga olinadi. Aholi kam, ochiq dengizga chiqish imkoniyati bor hudud turli yo‘nalishlarga uchirishni tashkil etishni osonlashtiradi. Bu raketa yo‘li ustidagi odamlar, samolyotlar va boshqa infratuzilma uchun xavfni kamaytirishga yordam beradi.

Rocket Lab’ning Mahia uchirish majmuasi yiliga 120 tagacha uchirish imkoniyatini ta’minlashga mo‘ljallangan. Kompaniya o‘z maydoniga egaligi sababli boshqa raketa operatorlari bilan inshootlardan foydalanish vaqtini kelishib olishga kamroq bog‘liq. Natijada mijoz talabiga qarab uchirish sanasini nisbatan moslashuvchan belgilash mumkin.

Yangi Zelandiyaning geografik uzoqligi odatiy savdoda muammo bo‘lishi mumkin. Kosmik uchirishda esa keng okean, siyrak aholi va maxsus maydon mavjudligi aynan kerakli infratuzilmaga aylanadi.

Davlat siyosati xususiy tashabbusni qanday qo‘llab-quvvatladi?

Yaxshi uchirish joyi va kuchli kompaniya o‘z-o‘zidan butun bir sanoatni yaratmaydi. Raketa, uchirish maydoni va kosmosga olib chiqiladigan yuk uchun aniq ruxsatlar, xavfsizlik qoidalari va davlat idoralari bilan ishlash tartibi zarur. Yangi Zelandiya tajribasida hukumat xususiy kompaniyaning tijoriy rejasiga mos huquqiy asos yaratgani muhim rol o‘ynadi.

2016-yilda mamlakat kosmik agentlik tashkil etdi va AQSh bilan texnologiyalarni himoya qilish bo‘yicha bitim tuzdi. 2017-yilda esa “Tashqi fazo va yuqori balandlikdagi faoliyat to‘g‘risida”gi qonun qabul qilindi. U raketalar, uchirish inshootlari va raketa bortiga joylashtiriladigan yuklarni ruxsat berish hamda nazorat qilish tartibini belgiladi.

Bu tartiblar xususiy kompaniyaga “uchiraverish” huquqini bermaydi. Aksincha, kim uchirishga ruxsat olishi, texnik xavfsizlik qanday tekshirilishi va yukning qaysi qoidalarga bo‘ysunishi aniq bo‘lishini ta’minlaydi. Bunday yondashuv kompaniyalar uchun biznesni rejalashtirishni, davlat uchun esa faoliyatni nazorat qilishni osonlashtiradi.

  • Ruxsat tizimi: raketa, uchirish maydoni va bortdagi yuk uchun talablarni belgilaydi.
  • Xavfsizlik va nazorat: uchirishning odamlar, havo qatnovi va atrof-muhitga ta’sirini hisobga oladi.
  • Sanoat uchun aniqlik: kompaniyalar qanday shartlarni bajarishi kerakligini oldindan biladi.

Rocket Lab’ning Yangi Zelandiyadagi ishlab chiqarish bazasi

Rocket Lab xalqaro kompaniyaga айланиб, 2013-yilda AQShda ham yuridik tuzilma tashkil etdi va 2021-yilda Nasdaq’da ro‘yxatga kirdi. Keyinchalik u faqat raketa uchirish bilan cheklanmay, sun’iy yo‘ldoshlar va kosmik tizimlar sohasida ham faoliyatini kengaytirdi. 2026-yilda sun’iy yo‘ldosh aloqasi bilan shug‘ullanuvchi Iridium kompaniyasini sotib olish rejasini ilgari surdi.

Shunga qaramay, Yangi Zelandiya kompaniyaning asosiy ishlab chiqarish va uchirish nuqtalaridan biri bo‘lib qoldi. Oklenddagi tadqiqot va ishlab chiqarish majmuasida Electron raketasining bir qator muhim qismlari tayyorlanadi va yakuniy yig‘ish ishlari olib boriladi.

Ular orasida kompozit materiallardan yasalgan baklar (bir necha turdagi material birlashtirib tayyorlangan yengil va mustahkam idishlar), raketa yukini himoya qiladigan qoplama, yuqori kuchlanishli batareyalar, elektr simlari to‘plami va yo‘ldoshni kerakli orbitaga yakuniy joylashtirishga yordam beradigan kichik qo‘shimcha bosqich bor. Shunday qilib, raketa Oklendda ishlab chiqarilib, yig‘iladi, so‘ng Mahia maydonidan uchiriladi.

So‘nggi yillarda Rocket Lab Oklenddagi nozik detallar ishlab chiqaruvchi korxonani ham sotib olib, ishlab chiqarish quvvatini kengaytirdi. Shuningdek, sun’iy yo‘ldoshlarni boshqarish va kuzatish uchun nazorat markazi ochdi. Bu компаниянинг бизнеси “raketani tayyorlab, uchirish” bilan tugamasdan, kosmosdagi tizimlarga ham xizmat ko‘rsatishga o‘tayotganini anglatadi.

Bir kompaniyadan kengroq kosmik ekotizimga

Rocket Lab o‘sishi Yangi Zelandiyada boshqa kosmik va aviatsiya kompaniyalari paydo bo‘lishiga ham zamin yaratdi. Masalan, Christchurch shahrida muhim faoliyat yuritadigan Dawn Aerospace kompaniyasi shunday yangi avlod korxonalaridan biridir. Yirik kompaniyada to‘plangan muhandislik tajribasi, malakali xodimlar va yetkazib beruvchilar bilan aloqalar yangi firmalarga ham yordam berishi mumkin.

Bu jarayon kosmik ekotizim (bir-biri bilan hamkorlik qiladigan kompaniyalar, muhandislar, ilmiy muassasalar va davlat idoralari tarmog‘i) qanday shakllanishini ko‘rsatadi. Masalan, raketa ishlab chiqaruvchiga elektron qurilmalar, aloqa tizimlari, mustahkam materiallar, aniq mexanik detallar va dasturiy ta’minot yetkazib beruvchilar kerak. Bir kompaniyaning buyurtmalari shu kabi ko‘plab korxonalar uchun yangi bozor yaratadi.

Yangi Zelandiya hukumati kosmik va ilg‘or aviatsiya sohalarining hajmini 2030-yilgacha ikki baravar oshirishni maqsad qilgan. Bunga erishish faqat yangi raketa uchirish bilan emas, balki mahalliy mutaxassislarni tayyorlash, korxonalarni ko‘paytirish, ilmiy izlanishlarni rivojlantirish va xalqaro mijozlar bilan ishlash orqali mumkin.

Iqtisodiyotga qo‘shilgan hissa

Yangi Zelandiya Biznes, innovatsiya va bandlik vazirligining 2025-yilgi hisob-kitobiga ko‘ra, 2023–2024-moliya yilida mamlakat kosmik sanoatining daromadi taxminan 2,68 milliard Yangi Zelandiya dollarini tashkil etdi. Bu 2019-yildagi 1,75 milliard dollarga nisbatan 53 foiz o‘sishdir.

Sohaga bevosita va bilvosita bog‘liq faoliyat yaratgan iqtisodiy qiymat qariyb 2,47 milliard Yangi Zelandiya dollariga, ya’ni mamlakat yalpi ichki mahsulotining (YAIM — bir yil ichida ishlab chiqarilgan mahsulot va xizmatlarning umumiy qiymati) 0,58 foiziga teng bo‘lgan. Sanoatning o‘zida qariyb 7 ming kishi ishlagan; unga aloqador boshqa tarmoqlardagi ish o‘rinlarini ham qo‘shganda, jami 17 mingga yaqin ish o‘rni qo‘llab-quvvatlangan.

Bu raqamlar kosmik sanoatning ta’siri faqat raketa uchirish maydonida ko‘rinmasligini anglatadi. Ishlab chiqarish, dasturiy ta’minot, ilmiy tadqiqot, aloqa va aniq mexanika kabi sohalar ham shu faoliyatdan daromad olishi mumkin.

Janubiy Koreya va Yangi Zelandiya uchun yangi hamkorlik yo‘li

NEONSAT sun’iy yo‘ldoshlarining Mahia’dan uchirilgani ikki davlatning imkoniyatlari amaliy loyiha orqali tutashganini ko‘rsatadi. Janubiy Koreyada sun’iy yo‘ldosh, elektronika, materialshunoslik va nozik ishlab chiqarish bo‘yicha katta tajriba bor. Yangi Zelandiya esa tijoriy raketa uchirish, kosmik tizimlar va uchirish maydonini boshqarish sohalarini rivojlantirdi.

Hamkorlikni faqat sun’iy yo‘ldoshni raketaga joylash bilan cheklash shart emas. Korxonalar raketa qismlari, elektron uskunalar, aloqa qurilmalari va dasturiy ta’minot yetkazib berishi, shuningdek, birgalikda tadqiqot olib borishi mumkin. Sun’iy yo‘ldosh sanoatida ko‘plab kichik va o‘rta ishlab chiqaruvchilar ham qatnashadi: masalan, issiqlikka chidamli material tayyorlovchi korxona yoki elektr tizimlarini sinovdan o‘tkazuvchi laboratoriya katta loyihaning muhim bo‘g‘iniga aylanishi mumkin.

Kosmik sanoatning ta’minot zanjiri (mahsulotni yaratish uchun zarur qismlar, xizmatlar va yetkazib beruvchilar ketma-ketligi) juda keng. Shu sababli Janubiy Koreya kompaniyalari uchun ham Rocket Lab va Yangi Zelandiyadagi boshqa korxonalar bilan ishlash imkoniyati mavjud. Ammo bunday hamkorlik texnik talablarni, xavfsizlik qoidalarini va xalqaro shartnomalarni yaxshi tushunishni talab qiladi.

Yangi Zelandiya sanoatining o‘sөлт нь нэг том давлатӣ косმик марказын шууд шийдвэрээс эхлээгүй. Эхлээд Peter Bekning texnikaga qiziqishi va tadbirkorlik tashabbusi paydo bo‘ldi; keyin kompaniya kichik raketalar bozorida o‘z o‘rnini topdi. Hukumat esa yangi faoliyatga mos qonun va ruxsat tizimini yaratdi. Mahia hududining geografik sharoiti, malakali xodimlar va xalqaro mijozlar bilan hamkorlik shu omillarni birlashtirdi.

NEONSAT’ning Yangi Zelandiyadan uchirilishi Janubiy Koreyaning kosmik salohiyati yetishmaydi degani emas. Bu har bir davlat o‘zidagi kuchli tomonlardan foydalanib, murakkab kosmik loyihani xalqaro hamkorlik orqali amalga oshirishi mumkinligini ko‘rsatadi.

Keyingi bosqichda nimalar muhim bo‘ladi?

Kelgusi yillarda kichik sun’iy yo‘ldoshlar va ularni uchirish xizmatlariga talab oshishda davom etishi mumkin. Biroq bu sohada muvaffaqiyat faqat raketa sonini ko‘paytirishga bog‘liq emas. Ishonchli uchirish jadvali, texnik xavfsizlik, raketaning narxi, yetkazib beruvchilar sifati va orbitadagi sun’iy yo‘ldoshlarni boshqarish imkoniyati ham muhim bo‘ladi.

Yangi Zelandiya uchun asosiy vazifa mavjud yutuqni kengroq iqtisodiy tarmoqqa aylantirishdir. Buning uchun mahalliy kompaniyalar ko‘payishi, ilmiy va texnik kadrlar tayyorlanishi, davlat qoidalari esa xavfsizlikni ta’minlagan holda yangiliklarga moslashib borishi kerak. Janubiy Koreya uchun esa sun’iy yo‘ldosh ishlab chiqarishdagi tajribani boshqa mamlakatlarning uchirish va kosmik xizmat ko‘rsatish salohiyati bilan bog‘lash foydali bo‘lishi mumkin.

Mahia yarimorolidan uchirilgan Koreya sun’iy yo‘ldoshlari ana shu hamkorlikning aniq misolidir. Yangi Zelandiyaning raqobat ustunligi faqat raketada emas: u yangi g‘oyani tezda ishlab chiqarish, qonuniy tartib va xalqaro xizmatga aylantira olganida ham namoyon bo‘ladi. Shu imkoniyatlarga Janubiy Koreyaning sanoat va texnologiya kuchi qo‘shilsa, hamkorlik raketa uchirishdan ancha keng sohalarga yoyilishi mumkin.