AQSh, Yevropa va Yaponiyada uzoq muddatli foiz stavkalari noodatiy darajada yuqori ko‘tarilgan bir paytda, global kompaniyalarning sun’iy intellekt (AI) uskunalariga investitsiya kiritish uchun korporativ obligatsiyalar chiqarishni ko‘paytirishi davlat obligatsiyalari foiz stavkalari oshishining omillaridan biri sifatida ko‘rsatildi. Davlat va korporativ obligatsiyalar investorlar mablag‘i uchun raqobatlashsa, nafaqat kompaniyalarning mablag‘ jalb qilish xarajatlariga, balki davlat obligatsiyalari foiz stavkalariga ham yuqorilovchi bosim yuzaga kelishi mumkin. Foiz stavkalari oshishi kompaniyalarning qarz yuki va uy xo‘jaliklarining ipoteka to‘lovlariga ta’sir qilishi, shu tariqa iqtisodiy faollikka pasaytiruvchi bosim keltirib chiqarishi mumkinligidan xavotir bildirildi.

Fon va kontekst

10 yillik davlat obligatsiyalari foiz stavkasi mamlakatlardagi uzoq muddatli foiz stavkalarini taqqoslashda qo‘llanadigan asosiy ko‘rsatkichdir. Maqolaga ko‘ra, AQSh foiz stavkasi 1-oktabr kuni kun davomida 5,34 foizgacha ko‘tarilib, 2002-yildagi 5,4 foiz atrofidagi darajadan keyingi 24 yil ichidagi eng yuqori ko‘rsatkichni qayd etdi. Buyuk Britaniyada shu kuni bu ko‘rsatkich 5,51 foizni tashkil etib, 2007-yildan keyingi 19 yil ichidagi eng yuqori darajaga yetdi. Fransiyada esa 2-oktabr kuni kun davomida 4,994 foizgacha ko‘tarilib, 24 yil ichidagi eng yuqori darajani qayd etdi.

Yaponiyaning 10 yillik davlat obligatsiyalari foiz stavkasi o‘tgan oyda bo‘lgani kabi, oktabrda ham 3,1 foiz atrofida saqlanib qoldi. Mutlaq ko‘rsatkich boshqa mamlakatlardagidan past bo‘lsa-da, maqolada keltirilgan mezon bo‘yicha bu 1996-yildan buyon 30 yil ichidagi eng yuqori darajadir. Shuningdek, bir yil avvalgiga nisbatan qariyb 1,45 foiz punktga oshgani ham diqqatga sazovor. Biroq faqat shu ko‘rsatkichga qarab Yaponiya foiz stavkalari boshqa mamlakatlardagidan ko‘proq yuk bo‘lyapti, deb xulosa qilib bo‘lmaydi. Maqolada ta’kidlangan jihat — Yaponiyada uzoq vaqt davom etgan past foiz stavkalari sharoitini hisobga olganda, o‘sish ko‘lami va hozirgi daraja noodatiy ekani.

Foiz stavkalari oshishiga bitta sabab ko‘rsatilmagan. Eron bilan bog‘liq Yaqin Sharqdagi vaziyat tufayli xalqaro energiya narxlaridagi beqarorlik va yirik mamlakatlarning moliyaviy ahvoli yomonlashishi haqidagi xavotirlar an’anaviy omillar sifatida tilga olindi. Bunga qo‘shimcha ravishda, AI investitsiyalarini moliyalashtirishga intilayotgan kompaniyalar korporativ obligatsiyalar chiqarishni ko‘paytirgani sababli, obligatsiyalar bozorida mablag‘lar uchun raqobat kuchaygani haqida tahlillar bildirildi.

Vanguard ma’lumotlariga ko‘ra, Alphabet, Amazon, Meta, Microsoft va Oracle kabi beshta kompaniya joriy yilning yanvar–iyul oylarida 132 milliard dollarlik obligatsiya chiqargan. Bu o‘tgan yil davomida chiqarilgan 93 milliard dollarlik obligatsiyadan qariyb 40 foiz ko‘p. Bu kompaniyalar AI yaratish bo‘yicha raqobat uchun zarur ma’lumotlar markazlari kabi uskunalarga investitsiya xarajatlarini korporativ obligatsiyalar orqali moliyalashtirmoqda.

Kompaniyalar korporativ obligatsiyalar chiqarib qarz oladi, davlatlar esa davlat obligatsiyalarini chiqarib mablag‘ jalb qiladi. Odatda korporativ obligatsiyalar davlat obligatsiyalariga qaraganda xavfsizligi pastroq bo‘lgani uchun yuqoriroq foiz taklif qiladi. Maqolada tushuntirilishicha, obligatsiyalarning har ikki turini chiqarish ko‘payganda, investorlarni jalb qilish uchun yuqoriroq daromadlilik taklif etishga to‘g‘ri kelishi mumkin va bu jarayonda davlat obligatsiyalari foiz stavkalariga ham yuqorilovchi bosim paydo bo‘ladi. Vanguard hisobotida kompaniyalarning AI bilan bog‘liq investitsiya xarajatlarini qoplash uchun korporativ obligatsiyalar chiqarishni ko‘paytirishi va yirik mamlakatlarda davlat obligatsiyalari hajmining ortishi uzoq muddatli foiz stavkalariga birgalikda qo‘shimcha yuqorilovchi bosim qilishi tushuntirilgan.

Bu xabar nimani anglatadi

Foiz stavkalari oshsa, yangi qarz olayotgan yoki krediti bo‘yicha foiz stavkasi o‘zgaradigan kompaniyalar uchun mablag‘ jalb qilish yuki ortishi mumkin. Uy xo‘jaliklarining ham ipoteka to‘lovlari ko‘payishi mumkin. Biroq maqolada yirik mamlakatlarning davlat obligatsiyalari foiz stavkalari va ulardan kelib chiqadigan yuk haqidagi xavotirlar yoritilgan. Bu barcha kompaniyalarning kredit foizlari yoki barcha uy xo‘jaliklarining to‘lovlari bir xil miqdorda yoki darhol o‘zgaradi degani emas.

Masalan, ipoteka foiz stavkasi o‘zgaradigan vaqt yaqinlashgan uy xo‘jaligi stavkalar oshishi oylik to‘lovlarga amalda qanday ta’sir qilishini tekshirishi kerak bo‘lishi mumkin. Aksincha, kredit shartlari va foiz stavkasi o‘zgaradigan vaqt turlicha bo‘lsa, seziladigan o‘zgarish ham har xil bo‘lishi mumkin. Bu misol maqolada keltirilgan foiz stavkasi darajasi muayyan uy xo‘jaligining kredit foiz stavkasini bevosita belgilaydi degani emas.

Kompaniyalar investitsiyasi nuqtayi nazaridan, AI uskunalariga bo‘lgan talab korporativ obligatsiyalar chiqarilishini oshirishi bilan birga, obligatsiyalar orqali mablag‘ jalb qilish xarajatlarini ham ko‘tarishi mumkin. Davlat obligatsiyalarini chiqarayotgan mamlakatlar va korporativ obligatsiyalar chiqarayotgan kompaniyalar bir vaqtda mablag‘ izlayotgani sababli, AI investitsiyalarining kengayishi faqat aksiyalar bozoriga taalluqli bo‘lib qolmay, obligatsiyalar bozorida daromadlilik qanday shakllanishiga ham ta’sir qilishi mumkin. Shu jihat e’tiborga molik. Biroq maqolada AI kompaniyalari chiqarayotgan korporativ obligatsiyalar har bir mamlakatdagi uzoq muddatli foiz stavkalari oshishiga qanchalik hissa qo‘shgani raqamlar bilan ko‘rsatilmagan.

Tasdiqlangan faktlar va hozircha noma’lum jihatlar

Tasdiqlangan faktlar

  • AQShning 10 yillik davlat obligatsiyalari foiz stavkasi 1-oktabr kuni kun davomida 5,34 foizgacha ko‘tarildi, Buyuk Britaniyada esa shu kuni 5,51 foizni tashkil etdi.
  • Fransiyaning 10 yillik davlat obligatsiyalari foiz stavkasi 2-oktabr kuni kun davomida 4,994 foizgacha oshdi.
  • Yaponiyaning 10 yillik davlat obligatsiyalari foiz stavkasi oktabrda ham 3,1 foiz atrofida bo‘ldi va bir yil avvalgiga nisbatan qariyb 1,45 foiz punktga oshdi.
  • Alphabet, Amazon, Meta, Microsoft va Oracle joriy yilning yanvar–iyul oylarida 132 milliard dollarlik obligatsiya chiqardi. Bu o‘tgan yil davomida chiqarilgan 93 milliard dollarlik obligatsiyadan qariyb 40 foiz ko‘p.
  • Energiya narxlaridagi beqarorlik, moliyaviy ahvolning yomonlashishi haqidagi xavotirlar va kompaniyalarning korporativ obligatsiyalar chiqarishni ko‘paytirishi foiz stavkalari oshishiga ta’sir qiluvchi omillar sifatida tilga olindi.

Hozircha noma’lum jihatlar

  • AI bilan bog‘liq korporativ obligatsiyalar chiqarilishi ko‘payishining har bir mamlakatdagi uzoq muddatli foiz stavkalari oshishiga qo‘shgan aniq hissasi ko‘rsatilmagan.
  • Maqolada keltirilgan foiz stavkalari bundan keyin qancha vaqt saqlanib qolishi aniqlanmagan.
  • Yirik mamlakatlarda davlat obligatsiyalari foiz stavkalari oshishi alohida kompaniyalarning qarz olish xarajatlari yoki uy xo‘jaliklarining ipoteka to‘lovlariga qanchalik ta’sir qilishi haqidagi ma’lumotni faqat maqola asosida bilib bo‘lmaydi.

O‘quvchi nimalarni tekshirishi kerak

  • Ipoteka kreditingiz bo‘lsa, kredit shartnomasida foiz stavkasi turini va uning qachon o‘zgarishini tekshirib, davlat obligatsiyalari foiz stavkasidagi o‘zgarishni amaldagi to‘lov miqdoridagi o‘zgarishdan farqlashingiz mumkin.
  • Kompaniya yoki biznesingiz uchun mablag‘ jalb qilishni rejalashtirayotgan bo‘lsangiz, sizga taklif qilingan kredit yoki obligatsiya foiz stavkasi va moliyalashtirish shartlarini tekshirish zarur. Maqolada keltirilgan davlat obligatsiyalari foiz stavkasi alohida qarz shartlari bilan bir xil, deb bo‘lmaydi.
  • Yirik mamlakatlarda foiz stavkalari oshishi davom etadimi-yo‘qmi, buni keyingi xabarlardan kuzatish kerak. Faqat hozirgi maqola asosida o‘sish qancha davom etishini aniqlab bo‘lmaydi.