Từ bất bình kinh tế đến cuộc xuống đường tại Bucharest

Ngày 15 tháng 9, hàng trăm đến hơn một nghìn người chăn cừu, người nuôi gia súc và nông dân tập trung tại Quảng trường Victoriei, trước trụ sở chính phủ Romania ở Bucharest. Họ phản đối lệnh cấm xuất khẩu cừu và dê còn sống áp dụng trên toàn Liên minh châu Âu, được gia hạn đến cuối năm 2026 sau khi dịch bệnh ở động vật nhỏ và bệnh đậu cừu bùng phát.

Người biểu tình yêu cầu chính quyền bồi thường cho số vật nuôi bị tiêu hủy để ngăn dịch và cho mùa màng thất thu vì hạn hán. Đây là những vấn đề tác động trực tiếp đến sinh kế: một trang trại mất đàn cừu không chỉ mất số vật nuôi đó, mà còn có thể mất nguồn thu từ thịt, sữa và hoạt động bán giống trong nhiều tháng tiếp theo.

Cuộc biểu tình bắt đầu từ các yêu cầu kinh tế cụ thể. Nhưng câu chuyện lan truyền trên mạng trước ngày xuống đường đã phóng đại quy mô dự kiến và nhanh chóng gắn sự kiện với những tranh cãi chính trị rộng hơn.

Ban tổ chức kêu gọi người tham gia mang cừu, máy kéo và kiện rơm đến quảng trường để làm nổi bật tình cảnh của ngành nông nghiệp. Tuy nhiên, các biện pháp hạn chế tại khu vực khiến vật nuôi sống và máy móc hạng nặng không thể đi vào nơi biểu tình.

Đám đông ban đầu ôn hòa, sau đó xảy ra đụng độ

Cuộc tụ tập bắt đầu trong hòa bình trước 10 giờ sáng. Đến buổi chiều, một số người biểu tình vượt qua hàng rào cảnh sát và ném đá, chai lọ cùng những mảnh bê tông vỉa hè. Lực lượng hiến binh đáp trả bằng hơi cay.

Theo số liệu của lực lượng hiến binh Bucharest, 24 người cần được chăm sóc y tế trong tối hôm đó, trong đó có 10 hiến binh. Bốn hiến binh phải nhập viện, còn 47 người bị đưa về đồn cảnh sát. Tổng thống Nicușor Dan và Thủ tướng lâm thời Ilie Bolojan đều lên án bạo lực.

Các hiệp hội người chăn nuôi cho rằng trong đám đông có những người không làm nông nghiệp. Tỉnh trưởng Bucharest cũng nhận định rằng người nuôi cừu không tổ chức biểu tình theo cách đã diễn ra. Những phát biểu này làm nổi bật một câu hỏi quan trọng: đâu là tiếng nói của người nông dân, và đâu là hành động của những người nhập cuộc vì lý do khác?

Việc có người ngoài ngành tham gia hoặc đụng độ xảy ra không tự động chứng minh rằng toàn bộ cuộc biểu tình bị dàn dựng. Cần tách biệt những gì xảy ra trên đường phố, cách sự kiện được đưa tin và cách nội dung về sự kiện được khuếch đại trên mạng.

Trước cuộc biểu tình, con số 200.000 lan truyền đồng loạt

Một nhóm nghiên cứu phân tích 1.186 bài đăng công khai trên Facebook và 100 video TikTok bằng tiếng Romania, được đăng trong hai ngày 14 và 15 tháng 9. Họ theo dõi các thông điệp lặp lại, tốc độ nội dung giống nhau xuất hiện trên nhiều tài khoản và cách lời kêu gọi tập hợp được diễn đạt.

Phát hiện nổi bật nhất xuất hiện vào tối hôm trước cuộc biểu tình. Trong khoảng 15 phút, từ 7 giờ đến 7 giờ 15 tối ngày 14 tháng 9, hàng chục trang Facebook đăng lại gần như nguyên văn tuyên bố rằng “gần 200.000 nông dân” sẽ có mặt tại Quảng trường Victoriei vào ngày hôm sau.

Con số thực tế nhỏ hơn rất nhiều. Các bản tin ngày hôm sau cho biết có hơn 3.000 người tham gia. Chênh lệch lớn giữa dự đoán lan truyền và quy mô được ghi nhận có thể khiến công chúng hình dung sai về mức độ ủng hộ, đồng thời tạo cảm giác rằng một cuộc đối đầu lớn sắp diễn ra.

Để nhận diện sự phối hợp, nhóm nghiên cứu xem xét những bài đăng có nội dung giống hệt hoặc gần giống nhau được đưa lên bởi các trang khác nhau trong khoảng thời gian không quá 300 giây. Cách làm này giúp phát hiện các cụm tài khoản đăng nội dung gần như đồng thời; tuy nhiên, nó không tự xác định ai ra lệnh đăng hay vì sao họ làm vậy.

Khoảng 90% trong tổng số 2.253 cặp tài khoản có liên kết trong mạng lưới phân tích đã xuất hiện chỉ trong 15 phút vào tối trước cuộc biểu tình.

Mạng lưới chia sẻ tập trung vào một thông điệp

Đến 3 giờ 30 chiều ngày 15 tháng 9, mạng lưới được nhận diện gồm 160 tài khoản và 12 phiên bản thông điệp khác nhau được phát tán qua các tài khoản đó. Hai cụm lớn, mỗi cụm có 50 tài khoản, xoay quanh hai phiên bản gần giống nhau của tuyên bố “200.000 nông dân”. Hai cụm này chiếm 100 trong số 160 tài khoản và gần 90% tổng số liên kết trong mạng lưới.

Một số trang có thể nhận diện được là những trang tổng hợp nội dung hoặc đăng lại tin từ nhiều nơi, chứ không phải các tổ chức chính trị công khai. Việc nhiều trang đăng cùng một văn bản trong vài giây là dấu hiệu của phân phối có phối hợp — nghĩa là nội dung được lan truyền theo một nhịp điệu giống nhau — nhưng bản thân dấu hiệu đó không chứng minh có một trung tâm chỉ huy.

Dữ liệu cũng không cho biết liệu các trang có nhận chỉ đạo, tự sao chép nội dung đang thịnh hành hay cùng sử dụng một nguồn đăng ban đầu. Vì vậy, có thể kết luận rằng nội dung được phát tán tập trung và nhanh chóng, nhưng không thể khẳng định ai đứng sau hoặc họ muốn đạt mục đích gì.

Sự phân biệt này rất quan trọng. Một thông điệp có thể được khuếch đại mạnh mà không có bằng chứng đủ để gọi đó là chiến dịch do một đảng phái hay một chính phủ tổ chức. Ngược lại, việc chưa xác định được người điều phối cũng không làm biến mất tác động của thông tin phóng đại đối với nhận thức của công chúng.

Bốn câu chuyện cùng cạnh tranh trong không gian mạng

Trong các bài đăng và video được khảo sát, có thể nhận ra bốn mạch nội dung chính. Chúng không loại trừ lẫn nhau: một người có thể quan tâm đến khó khăn của nông dân, đồng thời tranh luận về cảnh sát hoặc về vai trò của Liên minh châu Âu.

  • Yêu cầu của nông dân: dừng việc tiêu hủy vật nuôi, nối lại hoạt động xuất khẩu và bảo đảm mức giá công bằng cho sản phẩm nông nghiệp.
  • Đụng độ với lực lượng hiến binh: một số bài đăng trách người biểu tình vượt hàng rào; một số khác quy trách nhiệm cho cảnh sát. Cùng lúc, tuyên bố rằng có “kẻ khiêu khích” trà trộn trong đám đông cũng được nhắc lại.
  • Chính trị hóa cuộc biểu tình: các lời kêu gọi bình tĩnh và kiềm chế của lãnh đạo AUR, George Simion, trở thành chủ đề tranh cãi. Người dùng mạng bất đồng về việc can thiệp của ông giúp tiếng nói nông dân được chú ý hay làm sự kiện bị kéo vào đấu đá chính trị.
  • Vấn đề lâu dài của ngành nông nghiệp: một số bài đăng bàn về việc chậm giải ngân tiền của Liên minh châu Âu cho máy móc và sự chuyển đổi sang phương thức canh tác không cày xới đất.

Những mạch nội dung này cho thấy một cuộc biểu tình có thể đồng thời là nơi bộc lộ bất mãn đời sống và điểm tập trung của nhiều tranh luận khác. Với người nông dân, trọng tâm có thể là đàn vật nuôi, mùa màng và khoản bồi thường; với người xem trên mạng, sự kiện lại dễ trở thành cuộc tranh cãi về cảnh sát, chính quyền hoặc tương lai của Romania.

Liên minh châu Âu được nhắc đến theo hai cách đối lập

Có 67 bài đăng đề cập Brussels hoặc Liên minh châu Âu liên quan đến cuộc biểu tình. Một nhóm nói về các vấn đề cụ thể, như đàm phán với Ủy ban châu Âu quanh lệnh cấm xuất khẩu vật nuôi sống. Đây là cách nhìn tập trung vào quy định, thương lượng và tác động kinh tế.

Một nhóm khác biến Liên minh châu Âu thành đối thủ trong câu chuyện. Những thông điệp như “châu Âu muốn khiến Romania không còn vật nuôi, chăn nuôi hay nông nghiệp” hoặc cáo buộc rằng Liên minh muốn làm người Romania thiếu lương thực chuyển cuộc tranh luận từ một lệnh cấm cụ thể sang tuyên bố rộng hơn về ý đồ chính trị.

Cách diễn đạt như vậy có thể dễ lan truyền vì nó đơn giản hóa một vấn đề phức tạp thành cuộc đối đầu giữa “chúng ta” và “họ”. Tuy nhiên, một nhận định được chia sẻ nhiều không đồng nghĩa với việc nhận định đó đã được chứng minh. Cần phân biệt giữa tác động thực tế của quy định, những gì đang được đàm phán và các cáo buộc không kèm bằng chứng.

Thông điệp chuyển từ bất bình sang lời cảnh báo leo thang

Hai kênh Telegram từng được ghi nhận trong các mạng lưới tuyên truyền thân Điện Kremlin cũng được theo dõi riêng. Nội dung của họ thay đổi trong vài giờ: ban đầu mô tả cuộc biểu tình và liệt kê yêu cầu của nông dân; sau đó cảnh báo rằng những người bị gọi là “kẻ tiếm quyền” sẽ lợi dụng biểu tình để tạo ra khiêu khích, đẩy tình hình leo thang rồi ban bố tình trạng khẩn cấp.

Sau khi xảy ra đụng độ, một kênh chuyển sang công kích cách các đài truyền hình đưa tin. Một mô-típ tương tự xuất hiện trong các bài đăng dùng lời lẽ huy động trực tiếp, chẳng hạn kêu gọi “chiếm Bucharest” hoặc tuyên bố “cuộc cách mạng đã bắt đầu”.

Sự thay đổi này cho thấy cùng một sự kiện có thể được đóng khung theo nhiều giai đoạn: trước hết là một bất bình có thật, tiếp đến là lời cảnh báo về âm mưu hoặc khiêu khích, rồi chuyển sang nghi ngờ truyền thông. Khi những lớp diễn giải đó nối tiếp nhau, người đọc có thể bị dẫn từ quan tâm đến yêu cầu của nông dân sang cảm giác rằng toàn bộ hệ thống chính trị đều không đáng tin.

Điều đó không chứng minh mọi lời kêu gọi đều được phối hợp với nhau. Nhưng nó cho thấy vì sao cần xem xét không chỉ nội dung từng bài đăng mà cả thời điểm xuất hiện, cách diễn đạt và mối liên hệ giữa các tài khoản.

TikTok khuếch đại hình ảnh đối đầu

Trong mẫu khảo sát TikTok gồm 100 video từ 34 tài khoản sử dụng hashtag #protest, 31 video nhắc trực tiếp đến lực lượng hiến binh trong phần mô tả. Video được chia sẻ nhiều nhất thông báo về các cuộc đụng độ mới và hàng chục vụ bắt giữ, thu hút gần 30.000 lượt tương tác.

Các video ngắn thường khiến sự kiện được tiếp nhận qua một khoảnh khắc nổi bật: hàng rào bị xô đẩy, hơi cay được sử dụng hoặc người biểu tình bị bắt giữ. Những hình ảnh ấy có thể truyền tải nhanh điều đang diễn ra, nhưng nếu thiếu phần trước và sau, người xem khó biết đám đông ban đầu ôn hòa ra sao, điều gì dẫn đến va chạm và các bên đã hành động thế nào.

Đây là một hạn chế phổ biến của nội dung lan truyền nhanh. Một đoạn video có thể là thật nhưng vẫn chỉ phản ánh một phần sự kiện; chú thích đi kèm cũng có thể định hướng cách người xem hiểu đoạn phim đó. Vì vậy, cần đối chiếu video với thời gian, địa điểm và thông tin về diễn biến trước khi đưa ra kết luận rộng hơn.

Điều dữ liệu cho thấy — và điều chưa thể kết luận

Bức tranh từ các dữ liệu là sự kết hợp giữa một bất bình kinh tế có thật, những cụm tài khoản nhanh chóng đăng lại thông điệp gần như giống hệt nhau và các câu chuyện chính trị vốn đã tồn tại ở Romania cũng như khu vực lân cận. Những câu chuyện này xoay quanh cáo buộc bầu cử bị đánh cắp, chính phủ không có tính chính danh và lời kêu gọi đối đầu với một “hệ thống” bị xem là thù địch.

Tuy vậy, dữ liệu không xác định ai tổ chức cuộc biểu tình, ai hưởng lợi từ con số 200.000 bị thổi phồng hay việc đăng lại nội dung giống nhau có xuất phát từ một kế hoạch chính trị hay không. Những câu hỏi đó cần thêm bằng chứng, chẳng hạn tài liệu chỉ đạo, liên hệ giữa các tài khoản hoặc dấu vết tài chính; chỉ riêng sự trùng lặp về câu chữ không đủ để đưa ra kết luận.

Cần phân biệt ba lớp: yêu cầu thật của người nông dân, cách các tài khoản khuếch đại thông tin về cuộc biểu tình và khả năng có người khai thác sự kiện vì mục tiêu chính trị. Chúng có thể liên quan đến nhau, nhưng không phải là một điều duy nhất.

Trong thời gian tới, những cuộc biểu tình liên quan đến nông nghiệp có thể tiếp tục nảy sinh khi dịch bệnh, thời tiết khắc nghiệt, giá cả và quy định thương mại gây sức ép lên người sản xuất. Khi đó, tốc độ lan truyền thông tin trên mạng có thể khiến một cuộc tụ tập địa phương nhanh chóng bị nhìn nhận như dấu hiệu của khủng hoảng toàn quốc.

Cách hiểu chính xác hơn đòi hỏi phải kiểm tra quy mô thực tế, phân biệt lời kêu gọi của ban tổ chức với nội dung được các trang khác đăng lại, đồng thời xem xét bối cảnh đầy đủ của hình ảnh và video. Trong vụ việc ở Quảng trường Victoriei, việc tách cuộc biểu tình khỏi sự khuếch đại trực tuyến — và tách sự khuếch đại khỏi cáo buộc thao túng chính trị — không phải chi tiết phụ. Đó là phần cốt lõi để hiểu chuyện gì đã xảy ra.