Hàng loạt cá voi con chết tại “vườn ươm” nổi tiếng thế giới: Chim mòng biển có phải thủ phạm?

Cá voi non chết hàng loạt tại vùng biển sinh sản quan trọng

Tại bán đảo Valdés, miền nam Argentina, tình trạng cá voi đầu bò phương Nam non chết liên tiếp đang khiến các nhà khoa học lo ngại. Những trường hợp tử vong được ghi nhận từ tháng 6 năm nay; đến cuối tháng 9, hàng chục xác cá voi được phát hiện gần bờ biển, trong đó có khu vực lân cận thành phố Puerto Madryn.

Số cá voi chết chính xác vẫn chưa được xác nhận. Viện Bảo tồn Cá voi Argentina cảnh báo số ca tử vong năm nay có thể vượt mức 113 cá voi non ghi nhận vào năm 2012, nhưng đây mới là khả năng được nêu ra trong lúc công tác kiểm đếm và điều tra vẫn tiếp tục.

Các nhà khoa học đang tìm hiểu liệu vết thương do chim mòng biển gây ra có liên quan đến nhiễm trùng và cái chết của cá voi non hay không. Hiện chưa thể kết luận đó là nguyên nhân của đợt chết hàng loạt năm nay.

Vì sao bán đảo Valdés có ý nghĩa đặc biệt?

Bán đảo Valdés là một trong những khu vực sinh sản quan trọng của cá voi đầu bò phương Nam. Mỗi năm, cá voi đến đây sinh con và nuôi con trong những vùng nước ven bờ. Khu vực này được UNESCO công nhận là Di sản thiên nhiên thế giới vào năm 1999, một phần nhờ giá trị đối với việc bảo tồn các loài động vật biển có vú.

Cá voi non phụ thuộc nhiều vào mẹ trong giai đoạn đầu đời. Vì vậy, nếu số lượng cá thể non chết tăng cao trong nhiều năm, tác động có thể lan rộng hơn một mùa sinh sản: số cá voi sống sót đến tuổi trưởng thành giảm đi, khiến quá trình phục hồi của quần thể chậm lại. Quần thể cá voi đầu bò phương Nam từng suy giảm nghiêm trọng do hoạt động săn bắt trong quá khứ và sau đó dần hồi phục, nên những tổn thất lớn ở nhóm cá voi non đặc biệt đáng quan tâm.

Chim mòng biển có thể làm cá voi bị thương như thế nào?

Chim mòng biển thường mổ vào da và lớp mỡ dưới da của cá voi khi chúng trồi lên mặt nước để thở. Cá voi trưởng thành có thể giữ phần lưng dưới nước và chỉ đưa đầu lên, nhờ đó hạn chế nguy cơ bị chim tấn công. Cá voi con chưa thực hiện được động tác này hiệu quả, nên có thể dễ bị thương hơn.

Vết mổ không đồng nghĩa chắc chắn với việc cá voi sẽ chết. Tuy nhiên, nếu vi khuẩn xâm nhập qua vùng da bị tổn thương và gây nhiễm trùng, sức khỏe của con vật có thể bị ảnh hưởng nghiêm trọng. Các nhà nghiên cứu đã phát hiện vi khuẩn trong mẫu da và nội tạng lấy từ xác cá voi, nhưng vẫn đang xác định đó là loại vi khuẩn nào và liệu chúng có thực sự là nguyên nhân gây tử vong hay không.

Rác thải của con người có thể góp phần làm vấn đề nghiêm trọng hơn

Một nghiên cứu trước đây phân tích dữ liệu quan sát trong giai đoạn 1995–2019 cho thấy những đợt chim mòng biển tấn công thường xuyên và mạnh có liên quan đến nguy cơ cá voi non chết cao hơn. Kết quả này chỉ ra mối liên hệ đáng chú ý, nhưng không chứng minh rằng chim mòng biển là nguyên nhân duy nhất khiến cá voi chết.

Các nhà bảo tồn cũng lưu ý đến nguồn thức ăn mà con người vô tình tạo ra. Rác sinh hoạt và chất thải từ hoạt động đánh bắt cá có thể cung cấp thức ăn cho chim mòng biển, tạo điều kiện để số lượng của chúng tăng lên. Khi chim tập trung đông quanh khu vực có cá voi, nguy cơ những con non bị mổ có thể tăng theo.

• Rác sinh hoạt bị bỏ lại hoặc xử lý không đúng cách có thể trở thành nguồn thức ăn cho chim.
• Phế thải từ hoạt động đánh bắt có thể thu hút chim mòng biển đến gần bờ và khu vực cá voi sinh sống.
• Quản lý rác tốt hơn có thể giảm nguồn thức ăn sẵn có, nhưng chưa thể khẳng định biện pháp này sẽ tự nó chấm dứt các vụ cá voi bị tấn công.

Diego Taboada, người đứng đầu Viện Bảo tồn Cá voi, từng kêu gọi không chỉ đổ lỗi cho chim mòng biển mà cần xem xét trách nhiệm của con người trong việc tạo ra điều kiện cho vấn đề phát sinh. Dù vậy, nghiên cứu trước đây về các cuộc tấn công của chim không giải thích được nguyên nhân cụ thể của đợt cá voi chết hàng loạt trong năm nay.

Biến đổi môi trường cũng đang được xem xét

Nhóm điều tra do bác sĩ thú y Marcela Uhart phụ trách đang xem xét nhiều khả năng, thay vì tập trung vào một lời giải thích duy nhất. Trong đó có giả thuyết rằng những thay đổi môi trường, chẳng hạn nước biển ấm lên do biến đổi khí hậu hoặc hiện tượng El Niño, có thể khiến tình trạng nhiễm khuẩn trở nên nguy hiểm hơn.

El Niño là hiện tượng khí hậu tự nhiên làm thay đổi nhiệt độ mặt nước biển và ảnh hưởng đến thời tiết ở nhiều nơi trên thế giới. Khi môi trường biển thay đổi, sức khỏe của động vật và điều kiện sống của vi sinh vật cũng có thể biến động. Tuy nhiên, đây hiện chỉ là một hướng điều tra; chưa có kết luận rằng El Niño hay nhiệt độ nước biển là nguyên nhân khiến cá voi chết.

Những câu hỏi mà cuộc điều tra cần trả lời

• Vi khuẩn được tìm thấy trong mẫu mô thuộc loại nào, và chúng có gây bệnh cho cá voi không?
• Vết thương do chim mòng biển có xuất hiện trước khi cá voi suy yếu, hay chỉ là dấu vết quan sát được sau đó?
• Những yếu tố môi trường có làm cá voi dễ nhiễm bệnh hoặc khó chống chọi với nhiễm trùng hơn không?
• Số cá voi non chết trong năm nay thực tế là bao nhiêu, và có vượt mức ghi nhận năm 2012 hay không?

Việc trả lời các câu hỏi này cần kết hợp kiểm tra xác cá voi, phân tích mẫu mô và theo dõi các điều kiện môi trường. Nếu không xác định được trình tự giữa vết thương, nhiễm trùng và cái chết, các nhà khoa học khó biết yếu tố nào đóng vai trò chính hoặc liệu nhiều nguyên nhân đã cùng tác động.

Vì sao cần tránh kết luận quá sớm?

Việc nhìn thấy chim mòng biển mổ cá voi có thể khiến chúng bị xem ngay là thủ phạm. Nhưng một hiện tượng quan sát được không đủ để chứng minh nguyên nhân của mọi trường hợp tử vong. Một con cá voi có thể đồng thời chịu tác động của vết thương, bệnh nhiễm trùng và điều kiện môi trường bất lợi; mức độ ảnh hưởng của từng yếu tố vẫn cần được xác minh.

Phân biệt giữa mối liên hệ và nguyên nhân trực tiếp rất quan trọng. Chẳng hạn, nếu các vụ tấn công của chim thường đi cùng với số cá voi non chết tăng lên, điều đó cho thấy hai hiện tượng có thể liên quan, nhưng chưa chứng minh rằng chim là yếu tố duy nhất gây ra cái chết. Nghiên cứu mẫu sinh học và so sánh dữ liệu qua nhiều năm giúp làm rõ bức tranh hơn.

Nếu nguyên nhân có liên quan đến hoạt động của con người, chúng ta cần thay đổi cách xử lý rác và chất thải để không đẩy cá voi trở lại tình thế nguy hiểm. Nhưng trước hết, cần xác định bằng chứng khoa học cho thấy điều gì đang xảy ra.

Điều gì có thể xảy ra tiếp theo?

Trong thời gian tới, kết quả xét nghiệm vi khuẩn và việc xác định số cá voi chết sẽ là những thông tin then chốt. Các nhóm bảo tồn cũng có thể cần tiếp tục theo dõi hành vi của chim mòng biển, tình trạng sức khỏe của cá voi và biến động môi trường tại khu vực sinh sản.

Nếu chất thải của con người được xác định là một yếu tố góp phần, cải thiện việc thu gom rác và xử lý phế thải đánh bắt sẽ là những biện pháp thực tế có thể xem xét. Những thay đổi này không thay thế việc tìm hiểu nguyên nhân sinh học, nhưng có thể làm giảm nguồn thức ăn nhân tạo thu hút chim đến gần cá voi.

Hiện tại, điều chắc chắn là cá voi non đang chết tại một khu vực có ý nghĩa lớn đối với quá trình sinh sản và bảo tồn loài. Chim mòng biển, vi khuẩn, biến đổi môi trường và tác động của con người đều là những hướng cần được kiểm tra; nguyên nhân cuối cùng vẫn chưa được xác định.