Cơ quan mới bắt đầu hoạt động khi nhiều khâu còn dang dở
Ngày 2/10, Hàn Quốc dự kiến đóng cửa cơ quan công tố đã hoạt động từ năm 1948 và chuyển sang mô hình mới gồm Cơ quan Điều tra Tội phạm Nghiêm trọng cùng Cơ quan Công tố. Cơ quan điều tra mới sẽ phụ trách điều tra bảy nhóm tội phạm nghiêm trọng, trong khi Cơ quan Công tố đảm nhiệm chức năng truy tố (đưa người bị buộc tội ra tòa để xét xử). Cùng ngày, luật tố tụng hình sự sửa đổi cũng có hiệu lực, chấm dứt quyền trực tiếp điều tra của công tố viên vốn được duy trì từ khi bộ luật này ra đời năm 1954.
Tuy nhiên, cuộc cải tổ lớn nhất trong hệ thống tư pháp hình sự Hàn Quốc sau gần tám thập niên lại khởi đầu trong tình trạng thiếu chuẩn bị. Các vị trí lãnh đạo tại Bộ Tư pháp, Cơ quan Công tố, Cơ quan Điều tra Tội phạm Nghiêm trọng và Cơ quan Cảnh sát Quốc gia đều đang để trống. Nhân sự, cơ cấu tổ chức, cơ sở làm việc và các quy định thực thi chưa hoàn tất, khiến quá trình chuyển đổi có nguy cơ gây xáo trộn cho cả người điều tra lẫn người dân cần giải quyết vụ việc.
Cơ quan mới phải bắt đầu hoạt động dù chưa có đủ nhân lực, hạ tầng và quy trình nghiệp vụ cần thiết để xử lý công việc một cách thông suốt.
Tuyển chưa đủ người, thông báo nơi làm việc quá muộn
Tính đến ngày 1/10, một ngày trước khi khai trương, có 1.962 người đăng ký chuyển sang cơ quan mới theo diện tuyển dụng đặc biệt. Con số này chỉ tương đương khoảng 68% biên chế 2.874 người được dự kiến. Tình trạng thiếu hụt còn rõ hơn ở nhóm điều tra viên cấp quản lý: cơ quan cần 629 người từ cấp 1 đến cấp 5, nhưng mới nhận được 212 hồ sơ đăng ký.
Việc bổ nhiệm nhân sự cũng bị ảnh hưởng bởi quá trình lựa chọn lãnh đạo. Ông Kim Ji-yong, người được đề cử làm lãnh đạo đầu tiên của cơ quan, được đề cử từ ngày 7/9 nhưng thủ tục bổ nhiệm kéo dài. Do đó, một số vị trí điều tra viên cấp cao chỉ được công bố vào sát ngày khai trương, mà không trải qua đầy đủ quy trình đề xuất của người đứng đầu cơ quan như dự kiến.
Một số công tố viên và điều tra viên chuyển sang cơ quan mới cũng chỉ được thông báo nơi làm việc vào ngày 1/10. Việc biết địa điểm công tác vào phút chót khiến nhân viên khó chuẩn bị việc di chuyển, bàn giao hồ sơ và sắp xếp công việc gia đình. Trong một cơ quan điều tra, những khâu tưởng như hành chính này có thể ảnh hưởng trực tiếp đến việc phân công vụ án và khả năng phối hợp giữa các nhóm.
Khoảng trống nhân lực có thể làm chậm công việc
Biên chế chưa đủ không chỉ là vấn đề về số lượng người. Nếu thiếu điều tra viên có kinh nghiệm, cơ quan mới sẽ phải vừa xử lý vụ án vừa tổ chức đào tạo, phân công lại nhiệm vụ và xây dựng quy trình làm việc. Điều này đặc biệt đáng chú ý trong giai đoạn chuyển tiếp, khi hồ sơ và trách nhiệm điều tra được chuyển từ các tổ chức cũ sang cơ quan mới.
Trụ sở chưa sẵn sàng, mạng nghiệp vụ chưa hoàn thiện
Trụ sở chính và cơ quan khu vực Seoul dự kiến đặt tại tòa nhà Renesquare ở quận Jung, Seoul. Cơ quan đã thuê các tầng từ tầng 2 đến tầng 17, nhưng theo thông tin được công bố, hiện chỉ có sáu tầng có thể sử dụng ngay. Trụ sở chính cũng chưa có khu tạm giữ người bị bắt hoặc bị giam để chờ xử lý, một cơ sở thường cần thiết cho hoạt động điều tra.
Mạng liên lạc nội bộ và hệ thống bảo mật cũng chưa được xây dựng đầy đủ. Đây là những hạ tầng giúp nhân viên trao đổi dữ liệu và hồ sơ an toàn, đồng thời hạn chế việc người không có thẩm quyền tiếp cận thông tin điều tra. Khi các hệ thống này chưa vận hành, việc trao đổi tài liệu có thể phải dựa nhiều hơn vào quy trình tạm thời, làm tăng khối lượng công việc và nguy cơ nhầm lẫn.
Vấn đề nổi bật nhất là hệ thống thông tin tư pháp hình sự KICS. Đây là nền tảng điện tử được dùng để tiếp nhận, quản lý và theo dõi hồ sơ vụ án giữa các cơ quan liên quan. Khi cơ quan mới mở cửa, các chức năng hoạt động ban đầu chủ yếu giới hạn ở việc tiếp nhận vụ án được chuyển giao, đăng ký và phân công hồ sơ.
Các chức năng phục vụ quá trình xử lý vụ án chưa dự kiến hoạt động đầy đủ cho đến cuối năm 2026. Trong thời gian chờ đợi, nhân viên sẽ phải lập hồ sơ bằng giấy và ghi sổ thủ công. Nói cách khác, một vụ án có thể được theo dõi bằng giấy tờ và bảng ghi chép thay vì được cập nhật liền mạch trên hệ thống điện tử.
Việc xây dựng một hệ thống KICS độc lập cho cơ quan mới được dự báo mất khoảng ba năm. Khoảng thời gian này đồng nghĩa với việc cơ quan phải vận hành bằng các giải pháp chuyển tiếp trong khi vẫn tiếp nhận và xử lý vụ án.
Quy định chưa hoàn tất, nguy cơ vướng mắc tại hiện trường
Cơ quan Công tố mới cũng bắt đầu hoạt động trong khi nhiều quy định hướng dẫn chưa được sửa đổi hoặc ban hành. Có hơn 100 văn bản dưới luật và quy tắc cần được điều chỉnh hoặc xây dựng mới để đưa luật tố tụng hình sự sửa đổi vào thực tế. Các văn bản này thường quy định cụ thể ai có quyền làm gì, hồ sơ cần chuyển theo trình tự nào và các cơ quan phải phối hợp ra sao.
Khi hướng dẫn chưa rõ, cùng một tình huống có thể bị xử lý khác nhau giữa các đơn vị. Chẳng hạn, hồ sơ cần chuyển sang cơ quan nào, thời hạn bàn giao là bao lâu hoặc ai chịu trách nhiệm khi vụ án đang trong giai đoạn chuyển tiếp đều có thể trở thành câu hỏi thực tế. Người dân có thể không nhìn thấy những tranh luận về quy trình, nhưng vẫn chịu ảnh hưởng nếu việc tiếp nhận đơn, điều tra hoặc thông báo tiến độ bị chậm.
Việc sắp xếp lại quyền điều tra và truy tố cũng đòi hỏi các tổ chức phải thống nhất cách phối hợp. Trước đây, một số đơn vị thuộc cơ quan công tố thực hiện điều tra chung với những cơ quan khác. Khi cơ quan công tố cũ bị giải thể và các nhóm này ngừng hoạt động, việc duy trì năng lực xử lý các loại vụ án phức tạp trở thành một thách thức ngay lập tức.
Các nhóm điều tra chung ngừng hoạt động, cơ quan mới phải lấp khoảng trống
Một nhóm điều tra chung tại Viện Công tố quận Tây Seoul, được thành lập để làm rõ thảm họa Itaewon, đã dừng hoạt động ngày 30/9 sau một năm hai tháng điều tra. Các đơn vị điều tra chung về tội phạm lừa đảo qua điện thoại tại quận Đông Seoul và tội phạm tài chính, chứng khoán tại quận Nam Seoul cũng bị giải thể.
Cơ quan mới cho biết sẽ tiếp tục các cuộc điều tra phối hợp bằng cách tiếp nhận nhân sự biệt phái từ cảnh sát, Ủy ban Dịch vụ Tài chính, Cơ quan Thuế Quốc gia và những cơ quan liên quan. Nhân sự biệt phái là cán bộ được cơ quan chủ quản cử sang làm việc trong một thời gian. Cách làm này có thể giúp kết nối chuyên môn giữa các lĩnh vực, nhưng hiệu quả còn phụ thuộc vào việc phân công rõ ràng và duy trì phối hợp ổn định.
Nếu việc chuyển giao nhân lực và hồ sơ không diễn ra trơn tru, các vụ án cần kiến thức về nhiều lĩnh vực có thể bị chậm. Chẳng hạn, điều tra một vụ gian lận tài chính có thể cần phối hợp giữa điều tra viên, cơ quan giám sát thị trường và đơn vị quản lý thuế. Vì vậy, việc giải thể các nhóm cũ cần đi kèm với phương án thay thế cụ thể, chứ không chỉ là thay đổi tên cơ quan.
Cuộc cải tổ lớn đặt ra bài toán về tính liên tục
Từ ngày 28/9, tại các trụ sở công tố trên cả nước, biểu tượng và biển hiệu của cơ quan cũ lần lượt được tháo bỏ. Ngay cả chữ khắc trên nắp cống trong khuôn viên trụ sở Viện Công tố Tối cao cũng bị mài đi. Trong khi đó, một số công tố viên chuyển sang cơ quan mới hoặc rời ngành tiếp tục gửi lời chia tay, cho thấy thay đổi tổ chức cũng đồng thời tác động sâu đến đội ngũ công chức.
Việc phân chia lại quyền điều tra và truy tố có thể làm thay đổi cách xử lý vụ án, nhưng mục tiêu cuối cùng vẫn là bảo đảm người dân được tiếp nhận và giải quyết khiếu nại đúng lúc. Bởi vậy, những yếu tố như hệ thống dữ liệu, nhân sự có kinh nghiệm, quy trình bàn giao và cơ chế giám sát không phải phần việc phụ trợ; chúng là điều kiện để cải cách vận hành trong đời sống thực tế.
Trong thời gian tới, những điểm cần theo dõi gồm tốc độ bổ sung nhân sự, tiến độ hoàn thiện mạng và hệ thống hồ sơ điện tử, việc ban hành hơn 100 quy định hướng dẫn, cũng như khả năng duy trì các cuộc điều tra liên ngành. Nếu các hạng mục này được giải quyết chậm, cơ quan mới có thể phải kéo dài việc xử lý thủ công và dựa vào các quy trình tạm thời. Ngược lại, một lộ trình chuyển tiếp rõ ràng sẽ giúp giảm nguy cơ hồ sơ bị đình trệ trong lúc hệ thống tư pháp Hàn Quốc thay đổi cấu trúc.
