Vì sao vệ tinh quan sát Trái Đất của KAIST bay từ New Zealand thay vì đảo Naro?

Vì sao vệ tinh Hàn Quốc lại cất cánh từ New Zealand?

Ngày 30 tháng 1 năm 2026, vệ tinh quan sát Trái Đất NEONSAT-1A do Viện Khoa học và Công nghệ tiên tiến Hàn Quốc (KAIST) dẫn dắt phát triển được đưa lên không gian từ bán đảo Mahia, nằm ở bờ đông đảo Bắc của New Zealand. Vệ tinh không được phóng từ Trung tâm Vũ trụ Naro ở tỉnh Jeolla Nam của Hàn Quốc, mà bay trên tên lửa Electron do Rocket Lab vận hành.

Đây không phải lần đầu tiên chương trình NEONSAT lựa chọn New Zealand. Vệ tinh đầu tiên của chương trình đã được phóng từ Mahia vào tháng 4 năm 2024. Hai lần phóng cho thấy các dự án vệ tinh của Hàn Quốc có thể kết hợp năng lực chế tạo trong nước với dịch vụ phóng thương mại ở nước ngoài.

Lý do không chỉ nằm ở vị trí địa lý. Mahia có điều kiện phóng thuận lợi, Rocket Lab cung cấp dịch vụ phù hợp với vệ tinh nhỏ, còn chính phủ New Zealand đã xây dựng khung pháp lý để doanh nghiệp tư nhân có thể hoạt động.

New Zealand: từ hình ảnh nông nghiệp đến một cường quốc phóng tên lửa

New Zealand thường được biết đến với chăn nuôi, sản phẩm sữa và du lịch. Tuy nhiên, chính phủ nước này giới thiệu New Zealand là quốc gia có hoạt động phóng tên lửa lên quỹ đạo sôi động đứng thứ ba thế giới. Đến ngày 3 tháng 9 năm 2026, Electron đã hoàn thành chuyến bay thứ 94.

Tên lửa của Rocket Lab phục vụ nhiều khách hàng quốc tế, trong đó có Cơ quan Hàng không và Vũ trụ Hoa Kỳ, Lực lượng Không gian Hoa Kỳ, Cơ quan Thám hiểm Hàng không Vũ trụ Nhật Bản, Cơ quan Vũ trụ châu Âu, KAIST và các công ty vệ tinh tư nhân. Điều này cho thấy hoạt động phóng tại New Zealand không chỉ phục vụ các dự án trong nước, mà đã trở thành một phần của thị trường vũ trụ toàn cầu.

Theo một khảo sát do Bộ Kinh doanh, Đổi mới và Việc làm New Zealand công bố năm 2025, doanh thu của ngành vũ trụ trong năm tài chính 2023–2024 đạt khoảng 2,68 tỷ đô la New Zealand. Con số này cao hơn 53% so với mức 1,75 tỷ đô la New Zealand năm 2019.

Ngành này đóng góp trực tiếp và gián tiếp khoảng 2,47 tỷ đô la New Zealand giá trị gia tăng, tương đương 0,58% tổng sản phẩm quốc nội. Hoạt động vũ trụ tạo việc làm trực tiếp cho khoảng 7.000 người và hỗ trợ tổng cộng khoảng 17.000 việc làm nếu tính cả các ngành liên quan.

Một nhà sáng lập chọn xưởng sản xuất thay vì đại học

Đằng sau sự phát triển của Rocket Lab là nhà sáng lập Peter Beck, người lớn lên ở Invercargill, thành phố nhỏ ở cực nam đảo Nam của New Zealand. Từ khi còn nhỏ, ông đã quan tâm đến máy móc và không gian, nhưng con đường nghề nghiệp của ông khác với lộ trình thường thấy của một kỹ sư hàng không vũ trụ.

Beck rời trường năm 17 tuổi và không học đại học. Năm 1993, ông bắt đầu làm học việc chế tạo dụng cụ chính xác tại công ty thiết bị gia dụng Fisher & Paykel, gần Dunedin. Sau đó, ông tích lũy kinh nghiệm về vật liệu tổng hợp và công nghệ tiên tiến tại một viện nghiên cứu nhà nước, trước khi thành lập Rocket Lab ở Auckland năm 2006.

Câu chuyện này cũng phản ánh một khía cạnh quan trọng của ngành vũ trụ: năng lực sản xuất và thử nghiệm thực tế có thể quan trọng không kém kiến thức học thuật. Tên lửa cần những bộ phận nhẹ nhưng bền, dây dẫn chính xác, hệ thống điện đáng tin cậy và quy trình lắp ráp có thể lặp lại với độ an toàn cao.

Năm 2024, Beck được trao tước hiệu hiệp sĩ New Zealand để ghi nhận đóng góp trong lĩnh vực hàng không vũ trụ, kinh doanh và giáo dục. Từ một người học nghề trong nhà máy, ông đã xây dựng doanh nghiệp đưa các vệ tinh nhỏ của khách hàng quốc tế lên quỹ đạo.

Chọn thị trường mà tên lửa lớn chưa đáp ứng tốt

Khi SpaceX mở rộng thị trường phóng thương mại bằng các tên lửa cỡ lớn, Rocket Lab không chọn cạnh tranh trực tiếp ở cùng phân khúc. Công ty tập trung vào nhu cầu đưa các vệ tinh nhỏ lên quỹ đạo riêng, vào thời điểm và quỹ đạo phù hợp hơn với từng khách hàng.

Electron cao khoảng 18 mét và có thể mang khoảng 300 kg hàng hóa lên quỹ đạo thấp quanh Trái Đất. Quỹ đạo thấp là vùng không gian tương đối gần Trái Đất, nơi nhiều vệ tinh quan sát, liên lạc và nghiên cứu hoạt động. Với khách hàng chỉ cần phóng một vệ tinh nhỏ, sử dụng tên lửa chuyên dụng có thể giúp họ không phải chờ ghép chuyến với một tên lửa lớn.

Có thể hình dung sự khác biệt như đi xe buýt theo một tuyến cố định so với thuê một chuyến xe riêng: tên lửa lớn có thể chở nhiều vệ tinh cùng lúc nhưng lịch trình và quỹ đạo thường phải dung hòa giữa nhiều khách hàng. Một tên lửa nhỏ chuyên dụng có thể đem lại lựa chọn linh hoạt hơn về thời điểm và đường bay, dù sức chở thấp hơn.

Mahia biến khoảng cách địa lý thành lợi thế

Bán đảo Mahia nằm hướng ra Thái Bình Dương rộng lớn. Khu vực quanh bãi phóng có mật độ dân cư và hoạt động hàng không thấp, nhờ vậy tên lửa có thể bay qua vùng biển rộng thay vì đông dân cư. Điều này giúp việc lựa chọn hướng bay và quỹ đạo thuận lợi hơn.

Trong nhiều ngành sản xuất, khoảng cách xa các thị trường lớn thường làm tăng chi phí vận chuyển. Nhưng với hoạt động phóng tên lửa, vị trí xa và ít dân cư có thể trở thành lợi thế, miễn là có hạ tầng phù hợp và khả năng kết nối với khách hàng quốc tế.

Bãi phóng của Rocket Lab tại Mahia được thiết kế để hỗ trợ tối đa khoảng 120 cơ hội phóng mỗi năm. Việc công ty tự vận hành cơ sở của mình cũng giúp giảm sự phụ thuộc vào lịch sử dụng chung với các nhà khai thác tên lửa khác.

Với khách hàng vệ tinh, một ngày phóng phù hợp có thể quan trọng như chính tên lửa. Khả năng chủ động sắp xếp lịch và lựa chọn quỹ đạo giúp dịch vụ phóng nhỏ đáp ứng tốt hơn các nhiệm vụ riêng biệt.

Doanh nghiệp đi trước, chính sách theo sau

Bãi phóng thuận lợi và công ty có năng lực chưa đủ để hình thành một ngành công nghiệp. Hoạt động phóng tên lửa cần quy định rõ về an toàn, cấp phép, trách nhiệm đối với vật thể đưa vào không gian và cách bảo vệ công nghệ nhạy cảm.

New Zealand đã xây dựng những quy định này trong lúc kế hoạch phóng thương mại của Rocket Lab dần trở nên cụ thể. Năm 2016, chính phủ thành lập cơ quan phụ trách lĩnh vực vũ trụ và ký thỏa thuận bảo vệ công nghệ với Hoa Kỳ. Năm 2017, nước này ban hành Luật Hoạt động ngoài không gian và ở độ cao lớn, đặt ra cơ chế cấp phép cho tên lửa, bãi phóng và các vật thể được đưa lên tên lửa.

Nói cách khác, chính phủ không chỉ đưa ra mục tiêu phát triển ngành vũ trụ rồi chờ doanh nghiệp xuất hiện. Một doanh nghiệp tư nhân đã mở ra nhu cầu thực tế, còn nhà nước xây dựng các quy định để hoạt động đó có thể diễn ra trong khuôn khổ an toàn và có thể dự đoán.

Cách tiếp cận này đặc biệt quan trọng với một ngành mới. Nếu quy định thiếu rõ ràng, doanh nghiệp khó biết cần đáp ứng điều kiện nào trước khi đầu tư. Ngược lại, một hệ thống cấp phép phù hợp có thể giảm bất định và giúp khách hàng nước ngoài yên tâm đặt mua dịch vụ.

Rocket Lab mở rộng từ tên lửa sang vệ tinh

Rocket Lab thành lập pháp nhân tại Hoa Kỳ năm 2013 và niêm yết trên sàn Nasdaq năm 2021. Từ một công ty tên lửa nhỏ, doanh nghiệp từng bước mở rộng sang chế tạo vệ tinh và các hệ thống phục vụ hoạt động trong không gian.

Năm 2026, công ty đang thúc đẩy kế hoạch mua lại doanh nghiệp liên lạc vệ tinh Iridium. Nếu được triển khai, bước đi này có thể mở rộng phạm vi hoạt động của Rocket Lab từ việc đưa hàng hóa lên không gian sang cung cấp thêm các dịch vụ và hệ thống liên quan đến vệ tinh.

Dù đã trở thành doanh nghiệp toàn cầu, New Zealand vẫn giữ vai trò quan trọng trong hoạt động của Rocket Lab. Cơ sở nghiên cứu và sản xuất tại Auckland chế tạo các bộ phận như thùng nhiên liệu bằng vật liệu tổng hợp, vỏ bảo vệ tải trọng, pin điện áp cao, bó dây điện và tầng đẩy cuối giúp vệ tinh đi vào quỹ đạo chính xác.

Tại đây, các bộ phận cũng được tích hợp thành tên lửa hoàn chỉnh trước khi đưa tới nơi phóng. Bãi phóng Mahia và cơ sở sản xuất Auckland vì vậy tạo thành hai mắt xích quan trọng: một nơi chế tạo và lắp ráp, một nơi đưa tên lửa và vệ tinh vào không gian.

Gần đây, Rocket Lab cũng mở rộng năng lực sản xuất thông qua việc mua lại một công ty chuyên về linh kiện chính xác tại Auckland và mở trung tâm điều khiển vệ tinh. Những bước đi này phản ánh xu hướng các doanh nghiệp vũ trụ muốn kiểm soát nhiều công đoạn hơn, từ chế tạo đến vận hành.

Hệ sinh thái mới và cơ hội hợp tác với Hàn Quốc

Khi một doanh nghiệp lớn phát triển, kỹ năng kỹ thuật, nhân lực và nhà cung cấp thường lan tỏa sang các công ty khác. New Zealand đang chứng kiến sự xuất hiện của những doanh nghiệp hàng không và vũ trụ mới, trong đó có Dawn Aerospace, đặt một cơ sở quan trọng tại Christchurch.

Chính phủ New Zealand đặt mục tiêu tăng gấp đôi quy mô ngành vũ trụ và hàng không tiên tiến vào năm 2030. Mục tiêu này không chỉ liên quan đến số lần phóng tên lửa, mà còn bao gồm hoạt động sản xuất linh kiện, phát triển vệ tinh, phần mềm, truyền thông và dịch vụ điều khiển.

NEONSAT là ví dụ cụ thể về cách hai nước có thể kết nối năng lực. Hàn Quốc có nền tảng rộng về chế tạo, điện tử, vật liệu và thiết bị chính xác; New Zealand tích lũy kinh nghiệm trong phóng thương mại và phát triển hệ thống vũ trụ. Việc vệ tinh Hàn Quốc cất cánh từ Mahia cho thấy sự hợp tác đã vượt ra khỏi ý tưởng và được thực hiện trong một nhiệm vụ thực tế.

Các cơ hội có thể không dừng ở việc thuê tên lửa. Doanh nghiệp hai nước có thể tìm cách hợp tác trong việc cung cấp linh kiện, vật liệu, thiết bị điện tử và truyền thông, cũng như nghiên cứu chung hoặc phát triển phần mềm cho vệ tinh.

• Nhà cung cấp linh kiện: chế tạo các bộ phận chính xác, hệ thống điện và thiết bị cần cho tên lửa hoặc vệ tinh.
• Doanh nghiệp công nghệ: phát triển phần mềm, truyền thông và công cụ xử lý dữ liệu thu được từ vệ tinh.
• Cơ quan nghiên cứu và trường đại học: phối hợp thử nghiệm thiết bị, chia sẻ kinh nghiệm kỹ thuật và đào tạo nhân lực.

Bài học từ con đường phát triển của New Zealand

Ngành vũ trụ New Zealand không bắt đầu bằng một trung tâm vũ trụ khổng lồ do nhà nước xây dựng. Thay vào đó, một doanh nhân có ý tưởng đã đặt nền móng cho hoạt động thương mại, rồi chính phủ điều chỉnh thể chế để hỗ trợ một lĩnh vực còn mới.

Sự kết hợp giữa doanh nghiệp, địa điểm phóng, nhân lực kỹ thuật, quy định rõ ràng và kết nối quốc tế đã giúp New Zealand trở thành một trong những quốc gia phóng tên lửa lên quỹ đạo tích cực nhất. Bài học không chỉ là xây tên lửa nhanh hơn, mà còn là tạo môi trường để một ngành mới có thể phát triển thành mạng lưới gồm nhiều doanh nghiệp và nhà cung cấp.

Đối với Hàn Quốc, câu hỏi đặt ra không chỉ là nên phóng vệ tinh ở đâu. Quan trọng hơn là làm thế nào để kết hợp năng lực chế tạo trong nước với các đối tác và dịch vụ quốc tế, đồng thời mở rộng vai trò của doanh nghiệp Hàn Quốc trong chuỗi cung ứng vũ trụ.

NEONSAT-1A bay từ New Zealand vì tại đó có một tổ hợp phù hợp: tên lửa dành cho vệ tinh nhỏ, bãi phóng hướng ra đại dương và doanh nghiệp có thể sắp xếp dịch vụ theo nhu cầu. Khi những điều kiện ấy kết hợp với năng lực công nghệ của Hàn Quốc, một chuyến phóng ở nước ngoài có thể trở thành bước mở đầu cho quan hệ hợp tác rộng hơn.