Prokuratura idorasi tugatilishi ortidan 2-oktabr kuni Davlat ayblov xizmati va Og‘ir jinoyatlarni tergov qilish agentligi ish boshladi. 6-oktabr kuni Prezident Li Je Myon prezident qarorgohi — Moviy uyda (청와대) bo‘lib o‘tgan Vazirlar Mahkamasi majlisida ushbu ikki idora hamda politsiya rahbarlari vazifasini bajaruvchilar bilan uchrashdi. Prezident yangi tizimning ishga tushishini “xalqning tarixiy qarori” deb atadi va tergov hamda davlat ayblovini yuritish funksiyalaridan siyosiy hokimiyat manfaatida foydalanish yoki ularning siyosiy bosim ostida qolishiga boshqa yo‘l qo‘yilmasligi kerakligini aytdi. U Og‘ir jinoyatlarni tergov qilish agentligidan hukmron va muxolif partiyalarni ajratmay, rahbarlar darajasidagi jinoyatlarni qat’iy tergov qilishni so‘radi.

Fon va kontekst

Vazirlar Mahkamasi majlisida Davlat ayblov xizmati rahbari vazifasini bajaruvchi Li Jon Xyon, Og‘ir jinoyatlarni tergov qilish agentligi rahbari vazifasini bajaruvchi Chon Jon Min va Koreya Milliy politsiya agentligi (경찰청) rahbari vazifasini bajaruvchi Kim Jong Chhol qatnashdi. Prezident ularga tergov va davlat ayblovini yurituvchi idoralar ayrim kishilarga nohaqlik keltirib chiqarmasligi yoki bunday holatga yo‘l qo‘ymasligi kerakligini aytdi. Majlisdan keyin uch nafar rahbar vazifasini bajaruvchi bilan tushlik qildi.

Prezidentning aytishicha, Koreya ozodlikka erishib, hukumat tuzilganidan buyon prokuratura katta hokimiyatga ega bo‘lgan, keyinchalik esa davlat hokimiyatidan suiiste’mol qilib, odamlarni qilmagan jinoyatlarda ayblash darajasiga yetgan. Biroq u qaysi voqealarni nazarda tutayotganini aniq aytmadi. Prezident tergov va davlat ayblovini yuritish funksiyalari ajratilib, idoralarning bo‘ysunuvi ham o‘zgartirilganini ta’kidlab, o‘tmishdagi kabi hokimiyatni suiiste’mol qilish holatlari takrorlanmasligi kerakligini, ya’ni yangi idoralarning vazifasi shundan iboratligini urg‘uladi.

Bahslar nafaqat topshiriq mazmuni, balki uni yetkazish usuli yuzasidan ham avj oldi. Siyosatchilar va huquqshunoslar tergov hamda ayblov idoralari rahbarlarining Vazirlar Mahkamasi majlisida qatnashib, prezident bilan tushlik qilgani idoralar mustaqilligiga putur yetkazishi mumkinligini tanqid qildi. Bunga javoban Moviy uy vakili yangi idoralar tergov va ayblov jarayonlarida uzilish bo‘lmasdan ishga kirishib ketishi uchun topshiriq berilganini bildirdi. Qarama-qarshi talqinlarning markazidagi masala — yangi idoralarning mas’uliyatini oshirish bilan ularni siyosiy hokimiyatdan uzoq tutish qanday qilib birgalikda ta’minlanishi mumkinligidir.

Muxolifat prezident Li soxta ayblovlar bilan ish qo‘zg‘atilgani yuzasidan maxsus prokuror tayinlash zaruratini yana tilga olganini va boshqa holatlarni ham ro‘kach qilib, ayblovlarni bekor qilish uchun “zamin hozirlash” davom etayotganini tanqid qildi. Bu muxolifatning da’vosi. Xabarlarda keltirilgan ma’lumotlarning o‘zi prezident ayblovlarni bekor qilish haqida ko‘rsatma berganini yoki shunday niyatda bo‘lganini tasdiqlamaydi. Topshiriqlar bilan tanqidlarni bir-biridan farqlab ko‘rish muhim.

Bu xabar nimani anglatadi

Tergov idoralari vakolatlaridan jinoyatlarni fosh etishda foydalanish mumkin, ammo ular hokimiyatni suiiste’mol qilib, odamlarga zarar yetkazmasligi uchun nazorat qilinishi kerak. Prezident Li nohaq gumonlanuvchilar paydo bo‘lishiga yo‘l qo‘ymaslikni ta’kidlagani yangi idoralar faoliyatini faqat tergov natijalari bilan baholash mumkin emasligini eslatadi. Shu bilan birga, idoralar rahbarlarining prezident qatnashadigan majlisga borishi va u bilan yuzma-yuz tushlik qilishi tergov mustaqilligi amalda qanday himoya qilinishi haqida savollar tug‘dirishi mumkin.

Masalan, bir fuqaro tergov qilinayotgan bo‘lsa, u uchun faqat tergov olib borayotgan idoraning nomi muhim emas. Tergov siyosiy manfaatlardan xoli olib borilayotgani, nohaqlik yuz berganida uni tuzatadigan nazorat mexanizmi bor-yo‘qligi ham muhim. Bu farazga asoslangan izoh bo‘lib, ushbu xabarning o‘zidan kelib chiqib, ayrim fuqarolarning tergov jarayoni yoki huquqiy himoya usullari o‘zgardi, deb qat’iy aytib bo‘lmaydi.

Og‘ir jinoyatlarni tergov qilish agentligiga berilgan topshiriqning kimga va qaysi doirada qaratilganini ham aniq tushunish kerak. Hukmron va muxolif partiyalarga mansubligidan qat’i nazar, bilimli va boy kishilarning jinoyatlarini ikkilanmay, qat’iy tergov qilish haqidagi iltimos aynan shu agentlikka qaratilgan. Buni uchala idoraga bir xil topshiriq berilgan deb yozish gap kimga qaratilganini noto‘g‘ri yetkazadi.

Korrupsiyaga qarshi tergov idorasi vakolatlarini o‘zgartirish muhokamasi

Korrupsiyaga qarshi tergov idorasi Demokratik partiya (민주당) ilgari surayotgan Korrupsiyaga qarshi tergov idorasi to‘g‘risidagi qonunga (공수처법) o‘zgartirish kiritish loyihasiga qarshi ekanini bildirdi. Xabarlarga ko‘ra, loyiha prezident, bosh vazir, vazirlar va parlament a’zolari kabi shaxslarga nisbatan tergov vakolatini ushbu idoradan olib, Og‘ir jinoyatlarni tergov qilish agentligiga berishni hamda Korrupsiyaga qarshi tergov idorasiga sudyalar, prokurorlar, tergovchilar va politsiyachilarni tergov qilish vakolatini yuklashni nazarda tutadi. Qonunga o‘zgartirish kiritilishi hali tasdiqlanmagan. Korrupsiyaga qarshi tergov idorasi Og‘ir jinoyatlarni tergov qilish agentligi va politsiya Ichki ishlar vazirligiga bo‘ysunishi, vazirni esa prezident tayinlashini ta’kidlab, faqat prezidentning boshqaruv tizimiga kiradigan idoralarga tergov vakolatini berish o‘zaro nazorat tizimini ortga surishini aytdi.

Xabarlarga ko‘ra, Demokratik partiya Korrupsiyaga qarshi tergov idorasini mamlakat miqyosida faoliyat yuritadigan tashkilotga aylantirib, uning hududlardagi Davlat ayblov xizmati, Og‘ir jinoyatlarni tergov qilish agentligi va politsiya boshqarmalarini nazorat qilishi variantini ham ko‘rib chiqmoqda. Korrupsiyaga qarshi tergov idorasi zarur kadrlar va tuzilma bo‘lmasa, buni uddalash qiyinligini bildirdi. Vakolatlarni qaysi idoraga berish bilan bir qatorda, ulardan amalda foydalanish va boshqa idoralar faoliyatini nazorat qilish uchun zarur salohiyatni qanday shakllantirish ham bahsli masaladir.

Tasdiqlangan faktlar va hozircha noma’lum jihatlar

Tasdiqlangan faktlar

  • Davlat ayblov xizmati va Og‘ir jinoyatlarni tergov qilish agentligi 2-oktabrda ish boshladi. Li Jon Xyon va Chon Jon Min rahbar vazifasini bajaruvchi sifatida, Kim Jong Chhol esa Milliy politsiya agentligi rahbari vazifasini bajaruvchi sifatida 6-oktabr kuni Vazirlar Mahkamasi majlisida qatnashdi.
  • Prezident Li tergov va davlat ayblovini yuritish vakolatlaridan siyosiy hokimiyat suiiste’mol qilmasligi yoki ular ayrim kishilarga nohaqlik keltirib chiqarmasligi kerakligini aytdi.
  • Hukmron va muxolif partiyalarga mansubligidan qat’i nazar, rahbarlar darajasidagi jinoyatlarni qat’iy tergov qilish haqidagi iltimos Og‘ir jinoyatlarni tergov qilish agentligiga qaratilgan.
  • Muxolifat buni ayblovlarni bekor qilishga qaratilgan harakat deb tanqid qildi. Siyosatchilar va huquqshunoslar esa idoralar mustaqilligiga putur yetishi mumkinligidan xavotir bildirdi.
  • Korrupsiyaga qarshi tergov idorasi yuqori mansabdor shaxslarni tergov qilish vakolatini Og‘ir jinoyatlarni tergov qilish agentligiga o‘tkazuvchi qonun loyihasiga qarshi ekanini bildirdi.

Hozircha noma’lum jihatlar

  • Ochiq e’lon qilingan xabarlarda prezident Li prokuratura hokimiyatni suiiste’mol qilganiga misol sifatida qaysi voqealarni aniq nazarda tutgani ko‘rsatilmagan.
  • Korrupsiyaga qarshi tergov idorasi to‘g‘risidagi qonunga o‘zgartirish kiritish loyihasi va idorani mamlakat miqyosida kengaytirish taklifi qanday hal etilishi ma’lum emas.
  • Yangi Davlat ayblov xizmati va Og‘ir jinoyatlarni tergov qilish agentligi mustaqilligini ta’minlaydigan aniq institutlar yoki choralar taqdim etilmagan.

O‘quvchi nimalarni kuzatishi kerak

  • Korrupsiyaga qarshi tergov idorasi to‘g‘risidagi qonunni o‘zgartirish muhokamasida tergov qilinadigan shaxslar doirasi va har bir idoraning vakolatlari qanday belgilanishini kuzatish kerak. Hozir xabarlarda keltirilayotgan narsa — ilgari surilayotgan loyiha va Korrupsiyaga qarshi tergov idorasining unga qarshi fikri, tasdiqlangan qonun emas.
  • Davlat ayblov xizmati va Og‘ir jinoyatlarni tergov qilish agentligiga doimiy rahbarlarni tayinlash hamda ularning faoliyati davomida davlat bilan munosabatlar, jumladan, Vazirlar Mahkamasi majlislarida qatnashish masalasi qanday tartibga solinishini kuzatish mumkin.
  • Yangi idoralar mustaqilligi borasidagi bahsni baholashda faqat siyosiy tomonlarning da’volariga emas, amalda joriy etiladigan nazorat mexanizmlari va tergov vakolatlari qanday taqsimlanishiga ham e’tibor berish kerak.

Manbalar