Kino sahnasini eslatgan haqiqiy voqea

1991-yilda namoyish etilgan “Terminator 2: Qiyomat kuni” filmida T-800 qahramoni o‘zidagi muhim qismlar yovuz maqsadlarda ishlatilmasligi uchun eritilgan metall ichiga tushib, izsiz yo‘qoladi. Filmning yakunidagi bu sahna sun’iy odamning o‘zini qurbon qilishi haqidagi mashhur tasvirlardan biriga aylangan.

Endi shunga o‘xshash manzara haqiqiy sanoat korxonasida yuz berdi. AQShdagi gumanoid robot ishlab chiqaruvchi Figure AI kompaniyasi eski robotlarini metall eritiladigan pechga tashlab yo‘q qildi va jarayon aks etgan videoni e’lon qildi. Biroq robotlar o‘z hayoti haqida qaror qabul qilgani yo‘q: ular oldindan mashq qildirilgan harakatni bajardi.

Muhim jihat: robotlarning pechga sakragani ularning ongli ravishda o‘zini qurbon qilganini anglatmaydi. Bu muayyan harakatni o‘rgatish va uni boshqarish tizimi orqali bajarish tajribasi edi.

Nega eski robotlarni eritishga qaror qilindi?

Kompaniya yangi F.03 va F.04 modellarini ishlab chiqqach, oldingi avlod F.02 robotlarini ishlab chiqarishni to‘xtatishga qaror qilgan. F.02 2024-yil avgustida tanishtirilgan, bo‘yi taxminan 170 santimetr bo‘lgan gumanoid robot edi. Kompaniya uni uy yumushlari va yuk tashish kabi vazifalarga mo‘ljallangan ilk robotlaridan biri sifatida ta’riflagan.

Bunday qurilmalarni odatdagi usulda qismlarga ajratish ko‘p vaqt va mehnat talab qilishi mumkin. Bundan tashqari, robot ichidagi qurilmalar va kompaniyaning o‘ziga xos texnologiyasi demontaj paytida tashqariga chiqib ketishi ehtimoli ham bor edi. Sanoatda bu masala muhim: masalan, yangi mahsulotning ichki tuzilishi yoki boshqaruv tizimi raqobatchilarga ma’lum bo‘lishi mumkin.

Shu sababli kompaniya eski robotlarni qanday yo‘q qilish mumkinligi haqida g‘oyalar yig‘di. “Terminator” filmlaridagi T-800 obrazini ijro etgan Arnold Shvarsenegger robotlarni filmga o‘xshatib eritishni taklif qilgan. Kino sahнасidan olingan bu taklif amaliy muammolarni ham keltirib chiqardi.

Batareyalar sabab ko‘plab korxonalar rad etdi

Robotlar ichida litiy-ion batareyalar bo‘lgani uchun AQSh va Meksikadagi ayrim quyish korxonalari bu ishni bajarishga rozi bo‘lmadi. Bunday batareyalar yuqori haroratda shikastlanishi, yong‘in yoki portlash xavfini tug‘dirishi mumkin. Shu bois jarayon uchun mos pech topish oddiygina metallni eritish masalasi emas, balki xavfsizlik talablari bilan bog‘liq edi.

Oxir-oqibat, Finlyandiyaning Imatra shahridagi bir quyish korxonasi bu ishni qabul qildi. Metall eritishda ishlatiladigan elektr yoyli pech (elektr toki yordamida juda yuqori harorat hosil qiladigan sanoat pechi) robotlarni eritish uchun tanlandi.

Robotlar pechga qanday sakradi?

Figure AI robotlarni korxonaga yuborishdan oldin AQShdagi bosh qarorgohida mashq qildirdi. Mashg‘ulot modeli kaskadyorlarning harakatlaridan ilhomlanib tuzilgan: robotlar sakrash, tanani kerakli tomonga burish va belgilangan joyga tushishni takrorladi. Avval ular binoning ikkinchi qavatidan pastdagi havo yostiqchasiga sakrab, harakat ketma-ketligini o‘zlashtirdi.

Bu mashqlar robotlarga yangi korxonani yoki uning barcha xususiyatlarini mustaqil tushunib olish imkonini bermadi. Ular avval o‘rgatilgan harakatni yangi joyda bajarishi kerak edi. Shuning uchun voqeani robotlarning o‘zicha fikrlab, o‘zini pechga tashlagani sifatida talqin qilish to‘g‘ri bo‘lmaydi.

Korxonadagi elektr pechdan foydalanish imkoniyati cheklangan edi: 24 soat ichida atigi olti marta, har safar taxminan 20 daqiqadan eritish jarayonini o‘tkazish mumkin bo‘lgan. Robotlar ilgari ko‘rmagan binoda shu qisqa imkoniyatlardan foydalanib, metall quyilgan pechga sakradi.

  • Eski robotlar avval bosh qarorgohda mashq qildi.
  • Mashg‘ulotlar kaskadyorlar harakatiga asoslangan model yordamida o‘tkazildi.
  • Sanoat korxonasida pechdan foydalanish vaqti cheklangan bo‘ldi.
  • Jarayon oxirida robotlar metall eritish orqali yo‘q qilindi.

Robotdagi “sun’iy intellekt” nimani anglatadi?

Bu voqeada “sun’iy intellekt” deganda robotning inson kabi his-tuyg‘u yoki o‘limni anglashini tushunmaslik kerak. Robotga muayyan vaziyatda qanday harakat qilishni o‘rgatuvchi dastur va boshqaruv tizimi haqida gap ketmoqda. Masalan, u sakrash yo‘nalishini belgilangan vazifaga qarab tanlashi mumkin, ammo bu uning nima uchun sakrayotganini inson kabi anglashini isbotlamaydi.

Eritilgan metall va videoga munosabat

Kompaniya eritilgan metallni AQShdagi bosh qarorgohiga qaytarib olib kelganini va undan cheklangan miqdordagi esdalik buyumlari tayyorlayotganini bildirdi. E’lon qilingan video kompyuterda yaratilmaganini, unda robotlarning haqiqiy pechga sakragan jarayoni tasvirlanganini ham alohida ta’kidladi. Shvarsenegger ham robotlarni yo‘q qilish jarayoni aks etgan videoda ko‘rinish bergan.

Video tomoshabinlarda turlicha munosabat uyg‘otdi. Ayrimlar uni noodatiy va esda qolarli reklama deb baholadi. Boshqalar esa robotlarning birin-ketin pechga sakrashi g‘ashiga tekkanini yoki manzarani qo‘rqinchli deb topganini aytdi.

Bu qarama-qarshi fikrlar texnologiya haqidagi tasavvurlarimizga ham bog‘liq. Robotlar kundalik vazifalarni bajara boshlagan sari odamlar ularni shunchaki asbob sifatida ko‘rish bilan birga, ularga insoniy xususiyatlarni ham ko‘chira boshlaydi. Filmga o‘xshash sahna esa robotda ong bor-yo‘qligi haqidagi savollarni yanada kuchaytirishi mumkin.

Sanoat uchun qanday saboq bor?

Eski qurilmalarni yo‘q qilish faqat chiqindini kamaytirish masalasi emas. Robotlarda batareya, metall qismlar, sensorlar va kompaniyaning maxfiy texnologiyasi bo‘lishi mumkin. Ularni qayta ishlashda xavfli qismlarni xavfsiz ajratish, foydali materiallarni saqlab qolish va maxfiy ma’lumotlarni himoyalash kabi vazifalar birgalikda hal qilinadi.

Robotlarni eritish tezkor yoki har qanday korxona uchun mos yechim degani emas. Batareyalar bilan bog‘liq xavf, pechga tushadigan yuk va ishchilar xavfsizligi oldindan hisobga olinishi kerak. Aks holda, texnologiyani yo‘q qilishning o‘zi yangi avariya xavfini tug‘dirishi mumkin.

  • Xavfsizlik: batareyalar va yuqori harorat bilan ishlash qat’iy nazoratni talab qiladi.
  • Maxfiylik: qurilmalarni demontaj qilishda ishlab chiqaruvchining ichki texnologiyasi oshkor bo‘lishi mumkin.
  • Qayta ishlash: eritilgan metallni qayta ishlatish mumkin, ammo buning uchun materiallar va jarayonni to‘g‘ri boshqarish zarur.
  • Jamoatchilik ishonchi: robotlarning harakatini qanday izohlash va ularni qanday yo‘q qilish kompaniyalar obro‘siga ta’sir qilishi mumkin.

Kelajakda savollar ko‘payishi mumkin

Gumanoid robotlar zavodlarda, omborlarda va kelajakda uy sharoitida ko‘proq ishlatilsa, ularni ta’mirlash, yangilash va foydalanishdan chiqarish masalalari ham dolzarb bo‘ladi. Masalan, eski robotni qayta dasturlash foydaliroqmi yoki qismlarini ajratib qayta ishlashmi — bunday tanlov xarajat, xavfsizlik va ekologik ta’sirga qarab baholanadi.

Figure AI voqeasi texnologik namoyish va reklama usuli sifatida e’tibor tortdi, ammo u robotlarning mustaqil ongga ega ekanini ko‘rsatmadi. Asosiy savol robotlar o‘zini yo‘q qilishni xohlagan-xohlamaganida emas, balki insonlar ularni qanday o‘rgatishi, boshqarishi va xavfsiz tarzda foydalanishdan chiqarishidadir. Robotlar ko‘paygani sari ularning butun hayot davri — ishlab chiqarilishidan tortib qayta ishlanishigacha — oldindan rejalashtirilishi kerak.