Amazon tanqidlarga javob bermoqda

Amazon Web Services rahbari Mett Garman kompaniya yangi ma’lumot markazlarini qurishga ruxsat olish jarayonida davlat idoralari bilan maxfiylik to‘g‘risidagi kelishuvlardan foydalanishni to‘xtatganini aytdi. Bunday kelishuvlar — tomonlarga muayyan ma’lumotni oshkor qilmaslik majburiyatini yuklaydigan hujjatlar. Garman bu haqda ma’lumot markazlari mahalliy jamoalarga foyda keltirishi mumkinligini tushuntirishga qaratilgan kengroq bayonotida ma’lum qildi.

Ma’lumot markazlari — internet xizmatlari, bulutli hisoblash va sun’iy intellekt tizimlari uchun ma’lumotlarni saqlaydigan hamda qayta ishlaydigan yirik inshootlar. Ular odatda ko‘plab serverlar, elektr ta’minoti uskunalari va sovitish tizimlarini o‘z ichiga oladi. Masalan, telefoningizdagi suratlar bulutli xizmatda saqlansa yoki sun’iy intellekt savolingizga javob tayyorlasa, bu ishlar ma’lumot markazlaridagi hisoblash quvvatiga tayanishi mumkin.

Garmanning bayonotidagi asosiy va’da shuki: kompaniya loyihalar bo‘yicha hamkorlik qilayotgan davlat idoralari bilan endi maxfiylik kelishuvlarini tuzmaydi.

Nega mahalliy jamoalar xavotirda?

Maxfiylik kelishuvlari ma’lumot markazlariga qarshi e’tirozlarning muhim qismiga aylangan. Tanqidchilarning aytishicha, ayrim loyihalar haqida aholi ruxsatnomalar olinganidan keyingina xabar topadi, quruvchilar esa qo‘ng‘iroqlarga javob bermaydi yoki loyihaning ta’siri haqida yetarli ma’lumot bermaydi. Natijada odamlar o‘z mahallasida nima qurilayotgani va bu kundalik hayotga qanday ta’sir qilishini vaqtida bilmay qolishi mumkin.

Atrof-muhit faoli Erin Brokovich ma’lumot markazlari haqidagi eng ko‘p uchraydigan shikoyatlardan biri shaffoflik yetishmasligi ekanini ta’kidlagan. Uning qayd etishicha, ayrim hollarda mahalliy amaldorlar aholi loyiha muhokama qilinayotganini bilishidan oldin maxfiylik kelishuvlarini imzolagan. Bunday vaziyatda jamoatchilik qarorlar qanday qabul qilinganini va muqobil variantlar ko‘rib chiqilgan-ko‘rilmaganini aniqlashda qiynaladi.

E’tirozlar siyosiy choralarni ham keltirib chiqargan. Nyu-York yirik ma’lumot markazlariga ruxsat berishni bir yilga to‘xtatish haqida e’lon qilgan, Garmanning aytishicha, AQSh bo‘ylab shunga o‘xshash yuzdan ortiq vaqtinchalik taqiq taklifi muhokama qilinmoqda. Bunday moratoriy — yangi ruxsatlarni ma’lum muddatga berishni to‘xtatib turish chorasi — mahalliy ta’sirni o‘rganish uchun vaqt yaratishi mumkin, ammo loyihalarni kechiktiradi.

Garman bunday cheklovlar joriy etilsa, AQSh texnologik raqobatda o‘z imkoniyatlarini kamaytirishi va buning oqibatlari avlodlarga ta’sir qilishi mumkinligini aytdi.

Suv sarfi: faqat markaz ichidagi foydalanishmi?

Garman ma’lumot markazlari haqida tarqalgan, uning fikricha, to‘rtta noto‘g‘ri qarashga javob berdi: ular haddan tashqari ko‘p suv ishlatadi, elektr narxini oshiradi, juda ko‘p ifloslanish chiqaradi va mahallalarga hech qanday foyda bermaydi. Uning dalillaridan biri Amazonning suv sarfi haqidagi hisoboti bo‘ldi. Garman bu hisobotga tayanib, AQSh sanoatida bevosita ma’lumot markazlarida ishlatiladigan suv umumiy sanoat suv sarfining 0,5 foizini tashkil etishini aytdi.

U golf maydonlari, bodom yetishtirish ва бошқа тармоқлар кўпроқ сув ишлатишини мисол қилди. Аммо бу қиёсда қайси сув сарфи ҳисобга олинаётгани муҳим: бино ичида совитиш учун ишлатилган сув бир хил ўлчанади, марказни электр билан таъминлаш ёки серверларга микросхемалар ишлаб чиқариш учун сарфланган сув эса бошқа ҳисоб-китобларга кириши мумкин.

Nvidia ҳам маълумот маркази ичидаги сув сарфининг деярли барчасини йўқ қилишини айтган. Бироқ олимлар бундай баёнотлар сувнинг кенгроқ «изини» — электр энергияси ишлаб чиқариш ва микросхемалар тайёрлаш жараёнида сарфланадиган сувни — тўлиқ қамраб олмаслиги мумкинлигини таъкидлаган. Улар технология компаниялари бу маълумотларни қандай ҳисоблаши бўйича федерал ёки штат даражасида ягона талаблар йўқлигини, шунинг учун мустақил ўрганиш зарурлигини билдирган.

  • Бевосита сарф: маълумот маркази биносида совитиш ёки бошқа жараёнлар учун ишлатиладиган сув.
  • Билвосита сарф: марказга электр етказиш ёки унда ишлайдиган микросхемаларни ишлаб чиқаришда ишлатилиши мумкин бўлган сув.
  • Асосий масала: турли ҳисоблаш усуллари натижаларни солиштиришни қийинлаштиради.

Электр нархи ва эскирган тармоқлар

Электр нархлари ҳақида Гарман штатлар ўртасидаги фарқларга эътибор қаратди. Унинг айтишича, кўп маълумот марказлари жойлашган айрим штатларда тарифлар ошган бўлса, бошқа жойларда пасайган ёки секинроқ ўсган. У нарх кўтарилган ҳудудларда буни фақат янги маълумот марказлари билан боғлаш тўғри эмаслигини таъкидлаб, электр тармоқлари эскиргани ва талаб пайдо бўлишидан олдин етарлича кенгайтирилмаганини сабаблардан бири сифатида кўрсатди.

Электр тармоғи — электр станцияларидан уйлар, корхоналар ва сервер биноларига энергия етказадиган тизим. Агар тармоқ узоқ вақт янгиланмаган бўлса, унга янги йирик истеъмолчилар қўшилганда қувватни ошириш учун қўшимча сармоя керак бўлади. Бу харажат кимнинг зиммасига тушиши эса маҳаллий тарифлар ва тартиб-қоидаларга боғлиқ бўлиши мумкин.

Шу билан бирга, мустақил кузатувчи ташкилот яқинда АҚШдаги энг йирик электр тармоғида нархлар бир йил ичида 76 фоизга ошишига маълумот марказлари асосий омил бўлганини айтган. Бу рақам Гарманнинг штатлар кесимидаги шарҳи билан бир хил ўлчовга асосланмаслиги мумкин, аммо у энергия талабининг тез ўсиши нархлар бўйича баҳснинг марказида турганини кўрсатади.

Электр нархларига таъсирни баҳолашда маълумот марказларининг талабинигина эмас, тармоқни янгилаш харажатлари ва бу харажатларни ким тўлаётганини ҳам кўриш керак.

Ифлосланиш ва захира генераторлари

Маълумот марказларида электр узилиши ёки таъминотда муаммо бўлса, серверлар ишини давом эттириш учун захира генераторлари бўлиши мумкин. Гармандын айтишича, танқидчилар кўпинча рухсатномаларда кўрсатилган энг юқори эҳтимолий чиқиндилар миқдорига эътибор қаратади, ҳолбуки генераторлар амалда кам ишлайди. У улар йилнинг тахминан 99,9 фоизида ишламай туришини, одатда мажбурий техник синовлар учун йилига қарийб ўн соат ишлатилишини айтди.

Рухсатномада кўрсатилган чегара — корхона белгиланган шартларга риоя қилган ҳолда чиқариши мумкин бўлган энг юқори миқдор. Бу рақам ҳар йили шунча чиқинди ҳақиқатан ҳавога чиқади дегани эмас. Аммо маҳаллий аҳоли учун эҳтимолий юқори чегара ҳам аҳамиятли бўлиши мумкин, айниқса генераторлар бир нечта бўлса ёки улар аҳоли яшайдиган жойларга яқин қурилса.

Техасда режалаштирилган Amazon маълумот марказларидан бирига йилига 33 миллион тонна углерод диоксиди чиқаришга рухсат берилгани айтилган. Бу миқдор АҚШдаги бошқа ҳар қандай электр станциясидан кўпроқ экани ҳақидаги маълумот жамоатчилик эътиборини тортган. Гармандын позициясига кўра, рухсат этилган чегарани амалдаги чиқинди билан тенглаштирмаслик керак; бироқ ушбу даъвони текшириш учун генераторларнинг ҳақиқий иш вақти ва чиқиндилари тўғрисида очиқ маълумот зарур.

Маълумот марказларидан ифлосланиш чиқиши билан боғлиқ хавотирлар бошқа технология лойиҳалари муҳокамаларида ҳам кузатилмоқда. Миллий рангли аҳоли тараққиёт уюшмаси Илон Маскнинг SpaceX ва xAI компанияларига қарши судга мурожаат қилган, даъво ифлосланиш масаласига тааллуқли. Бу ҳолат технологик инфратузилма, энергия манбалари ва атроф-муҳит таъсири ҳақидаги тортишувлар бир нечта соҳани қамраб олаётганини кўрсатади.

Компаниялар келтирадиган маҳаллий фойда

Гарман ма’lumot марказлари жойлашган ҳудудларда Amazon сўнгги уч йилда маҳаллий жамоаларга 1 миллиард доллардан ортиқ ҳисса қўшганини айтди. Компаниялар бундай сармояларни иш ўринлари, солиқ тушумлари, маҳаллий хизматларга буюртмалар ёки жамоат дастурлари билан боғлаши мумкин. Бироқ келтирилган маблағнинг қайси қисмлари қандай мақсадларга йўналтирилгани ва фойда аҳоли орасида қандай тақсимлангани муҳим савол бўлиб қолади.

Маълумот маркази қурилиши ҳудудга катта сармоя олиб кириши мумкин, аммо бундай лойиҳаларнинг таъсири фақат қурилиш пайтидаги фаоллик билан чекланмайди. Аҳоли учун сув ва электр таъминоти, ердан фойдаланиш, ҳаво сифати ва маҳаллий бюджетга тушум каби масалалар ҳам кундалик ҳаётга бевосита боғлиқ. Шу сабабли «жамоага фойда келтиради» деган умумий баёнотдан ташқари, аниқ кўрсаткичлар ва ҳисобдорлик талаб қилинади.

Ишонч масаласи ҳал бўладими?

Maxfiylik kelishuvlaridan voz kechish ochiqlik sari qadam bo‘lishi mumkin, ammo bu jamoatchilikdagi shubhalarni o‘z-o‘zidan yo‘q qilmasligi ehtimol. Anthropic rahbari Dario Amodei sun’iy intellektga qarshi munosabatni ishonch inqirozi bilan izohlagan: odamlar hukumat va texnologiya kompaniyalari ularning manfaatlariga zid qarorlar tayyorlayotgan bo‘lishi mumkin deb o‘ylaydi. Yozuvchi Jasmin Sun ham kompaniyalar keltirgan dalillarni eshitgan ayrim muxoliflar ularga ishonmasligini qayd etgan.

Ишончни ошириш учун фақат ваъда бериш эмас, текшириш мумкин бўлган маълумотларни мунтазам эълон қилиш ҳам муҳим. Масалан, сув ва электр сарфи, захира генераторларининг иш вақти, ҳақиқий чиқиндилар ва маҳаллий жамоаларга берилган маблағлар бир хил усулда ҳисобланиб, очиқ тақдим этилса, баҳсни далиллар асосида олиб бориш осонлашади. Мустақил текширув ва аҳоли билан лойиҳа бошланишидан олдинги мулоқот ҳам шубҳаларни камайтиришга ёрдам бериши мумкин.

Кейинги босқичда нималарга эътибор қаратиш керак?

  • Компаниялар давлат идоралари билан тузиладиган келишувлар ҳақида қандай маълумот беради?
  • Маълумот марказларининг бевосита ва билвосита сув ҳамда электр сарфи қандай ўлчанади?
  • Рухсатномадаги энг юқори чиқинди миқдори ҳақиқий кўрсаткичлардан қанчалик фарқ қилади?
  • Лойиҳа харажатлари, фойдалари ва маҳаллий жамоаларга таъсири ким томонидан мустақил текширилади?
Amazonнинг янги баёноти баҳсга нуқта қўйгани йўқ. Жамоатчилик ишончини қозониш учун компаниялардан очиқ маълумот, тушунарли ҳисобот ва ваъдаларнинг амалда бажарилишини кўрсатиш талаб этилади.