BMTning sobiq bosh kotibi Ban Ki-moon AQSh va Shimoliy Koreya o‘rtasidagi muloqot qayta boshlangan taqdirda ham uning maqsadi Shimoliy Koreyani to‘liq yadro qurolsizlantirish bo‘lishi kerakligini aytdi. U Shimoliy Koreyaning yadro va raketa dasturlarini to‘xtatishni unga qarshi sanksiyalar bilan bevosita bog‘lash xavfli ekanini ta’kidlab, sanksiyalar va bosimni davom ettirish, shuningdek, Shimoliy Koreyadagi inson huquqlari masalasini ham ko‘rib chiqish kerakligini bildirdi. Bu fikrlar o‘tgan oyning 29-kuni Koryo universitetida (고려대학교) bo‘lib o‘tgan simpoziumning asosiy ma’ruzasida yangradi.

Bahsga Prezident Lee Jae-myungning The New York Times gazetasiga bergan intervyusidagi so‘zlari zamin yaratdi. Maqolaga ko‘ra, prezident amaliy samarasi katta bo‘lmagan Shimoliy Koreyaga qarshi sanksiyalarni mamlakatning qo‘shimcha yadro qurollari va qit’alararo ballistik raketa (ICBM — qit’alararo masofaga uchadigan ballistik raketa) texnologiyalarini ishlab chiqishni to‘xtatishiga almashtirish ma’qul ekanini aytgan. Ban Ki-moon bu g‘oyaga qarshi ekanini anglatib, sanksiyalarni yadro va raketa dasturlarini to‘xtatish bilan bevosita bog‘lash xavfli ekanini bildirdi.

Fon va kontekst

Simpoziumni Yaxshiroq kelajak uchun Ban Ki-mun jamg‘armasi (보다 나은 미래를 위한 반기문재단) va Koryo universiteti Tinchlik birlashuvi va integratsiya tadqiqotlari instituti (고려대 통일융합연구원) hamkorlikda tashkil etdi. Mavzu «Tartibdan keyingi tartib — xalqaro xavfsizlikning qayta shakllanishi va Koreya yarimorolidagi tinchlik» bo‘ldi. Ban Ki-moon Koreya yarimoroli masalasiga to‘xtalar ekan, AQSh va Shimoliy Koreya o‘rtasidagi muloqot qayta boshlanishi ehtimoli va bunday muloqot uchun belgilanishi lozim bo‘lgan maqsadni tilga oldi.

U ilgari surgan maqsad — Shimoliy Koreyani to‘liq yadro qurolsizlantirish (CVID). Ban Ki-moon yadro qurolsizlanishi jarayonida erishiladigan kelishuvlar nafaqat AQSh, balki Janubiy Koreya va butun Shimoli-sharqiy Osiyo uchun xavfni amalda kamaytiradimi-yo‘qmi, shuni tekshirish kerakligini aytdi. Shundan so‘ng u yadro va raketa dasturlarini to‘xtatish bilan sanksiyalarni bevosita bog‘lash rejasidan xavotir bildirdi.

Ban Ki-moon Shimoliy Koreyaga qarshi sanksiyalar samara bermaydi degan bahoga ham qo‘shilmadi. Uning aytishicha, sanksiyalarning ta’siri aniq va Shimoliy Koreya savdosining 95 foizi Xitoyga bog‘liqligi ham xalqaro hamjamiyat sanksiyalari bilan izohlanadi. Bu — Ban Ki-moonning sanksiyalar samarasi haqidagi izohi; faqat shu bayonotning o‘zi sanksiyalar yadro va raketa dasturlarini tiyib turishini sabab-oqibat bog‘liqligi sifatida tasdiqlamaydi.

U ayniqsa sanksiyalar bekor qilingach, ularni qayta joriy etish mumkinmi, degan masaladan xavotirda ekanini bildirdi. Ban Ki-moonning aytishicha, Shimoliy Koreya yadro qurolsizlanishi jarayonidan chekinsa, BMT Xavfsizlik Kengashining hozirgi tuzilishi sharoitida sanksiyalarni qayta tiklash deyarli imkonsiz bo‘lishi mumkin. Shuning uchun uning fikrini sanksiyalarni muzokara vositasi sifatida qo‘llash to‘g‘rimi, degan savol bilangina cheklab bo‘lmaydi: u bir marta bekor qilingan sanksiyalarni qaytarish mumkinmi, degan masalani ham hisobga olish lozimligi haqida ogohlantirmoqda.

Bu xabar nimani anglatadi

Bu bayonot Shimoliy Koreya siyosatidagi o‘zaro bog‘liq ikkita masalani ko‘rsatadi. Birinchisi — muzokaralarning maqsadi to‘liq yadro qurolsizlanishi bo‘lib qoladimi; ikkinchisi — Shimoliy Koreyaning qo‘shimcha yadro qurollari va ICBM texnologiyalarini ishlab chiqishni to‘xtatishi evaziga sanksiyalarni bekor qilish mumkinmi. Prezident Lee Jae-myung intervyusida bunday almashuvning qiymatini tilga oldi, Ban Ki-moon esa bu bog‘liqlikni xavfli deb bildi. Biroq taqdim etilgan xabarning o‘zidan qaysi yondashuv hukumatning qat’iy siyosati ekanini bilib bo‘lmaydi.

Masalan, AQSh va Shimoliy Koreya o‘rtasidagi muloqot qayta boshlanib, qo‘shimcha yadro qurollari va ICBM texnologiyalarini ishlab chiqishni to‘xtatish evaziga sanksiyalarni yumshatish taklifi muzokara stoliga qo‘yildi, deb faraz qilaylik. Bunday vaziyatda bahs sanksiyalarni yumshatish evaziga erishiladigan to‘xtatish chorasining ahamiyati hamda yadro qurolsizlanishi degan yakuniy maqsadni qanday saqlab qolish masalalariga qaratilishi mumkin. Ban Ki-moon xavotir bildirganidek, sanksiyalar bekor qilingach, Shimoliy Koreya yadro qurolsizlanishi jarayonidan chekinsa, sanksiyalarni qayta joriy etish qiyin bo‘lishi ham qaror qabul qilishda e’tiborga olinadi.

Bu masala hukumatning Shimoliy Koreyaga nisbatan siyosati yo‘nalishini kuzatayotgan fuqarolar uchun ham muhim. «Sanksiyalar samara beradimi?» degan baho bilan «Sanksiyalarni qanday shartlar asosida o‘zgartirish kerak?» degan savol o‘zaro bog‘liq, ammo ular bir xil emas. Sanksiyalar samarasiga past baho berish muayyan almashuv rejasi darhol tasdiqlanganini anglatmaydi. Prezidentning intervyusidagi so‘zlarining o‘zigagina tayanib, hukumat bu rejani amalda ilgari suradi, deb ham xulosa qilib bo‘lmaydi.

Xabarlarda turlicha yoritilgan jihatlar

Manba bitta, shu bois ayni masala turlicha yoritilgan materiallarni o‘zaro solishtirish uchun asos yo‘q. Biroq maqolada Prezident Lee Jae-myungning intervyusidagi so‘zlar ham, Ban Ki-moonning e’tirozi ham keltirilgan. Ban Ki-moon sanksiyalarning samarasi va ularni qayta tiklash mumkinligiga urg‘u berdi; xabarda aytilishicha, prezident esa sanksiyalarni qo‘shimcha yadro qurollari va ICBM texnologiyalarini ishlab chiqishni to‘xtatishga almashtirish ma’qul ekanini bildirgan.

Tasdiqlangan faktlar va hozircha noma’lum jihatlar

Tasdiqlangan faktlar

  • Ban Ki-moon o‘tgan oyning 29-kuni Koryo universitetining 100 yillik yubiley Samsung zalida (백주년기념삼성관) bo‘lib o‘tgan 4-simpoziumda asosiy ma’ruza bilan chiqdi.
  • Simpoziumni Yaxshiroq kelajak uchun Ban Ki-mun jamg‘armasi va Koryo universiteti Tinchlik birlashuvi va integratsiya tadqiqotlari instituti hamkorlikda tashkil etdi; mavzu xalqaro xavfsizlikning qayta shakllanishi va Koreya yarimorolidagi tinchlik bo‘ldi.
  • Ban Ki-moon AQSh va Shimoliy Koreya o‘rtasidagi muloqot qayta boshlangan taqdirda ham maqsad Shimoliy Koreyani to‘liq yadro qurolsizlantirish bo‘lishi kerakligini aytdi.
  • U yadro va raketa dasturlarini to‘xtatishni sanksiyalar bilan bevosita bog‘lashga qarshi chiqdi, sanksiyalar va bosimni davom ettirish hamda Shimoliy Koreyadagi inson huquqlari masalasini ko‘rib chiqish zarurligini tilga oldi.
  • Maqolaga ko‘ra, BMTning sobiq elchisi Kim Sook 1-kuni chop etilgan fikr-mulohaza maqolasida Prezident Lee Jae-myungning Shimoliy Koreyaga nisbatan yondashuvini tanqid qilgan.

Hozircha noma’lum jihatlar

  • Manbada Prezident Lee Jae-myung yoki hukumat Ban Ki-moon va BMTning sobiq elchisi Kim Sook bildirgan tanqidlarga qanday munosabat bildirgani aytilmagan.
  • Hukumat sanksiyalarni yadro va raketa dasturlarini to‘xtatish bilan bog‘lash rejasini amalda siyosat sifatida ilgari surmoqchimi-yo‘qmi, tasdiqlanmagan.
  • Kelgusidagi muloqotlarda sanksiyalarni yumshatish va dasturlarni to‘xtatish aniq muzokara shartlari sifatida muhokama qilinadimi, noma’lum.

O‘quvchi nimalarga e’tibor berishi kerak

  • Prezidentning intervyudagi so‘zlarini hukumat rasman qabul qilgan siyosatdan farqlab, keyingi bayonotlarni kuzatish lozim.
  • Hukumat sanksiyalarni dasturlarni to‘xtatish bilan bog‘lashni rejalashtirayotganini e’lon qiladimi, e’lon qilsa, qanday shartlar va maqsadlarni belgilashini tekshirish mumkin.
  • Shimoliy Koreya bilan bo‘lajak muloqotlarga oid bayonotlarda «to‘liq yadro qurolsizlanishi» va «yadrosiz Koreya yarimoroli» kabi maqsad ifodalari qanday qo‘llanishini ham taqqoslab ko‘rish mumkin.