AQSh Oliy sudining konservativ qarashlari bilan tanilgan sudyasi Samuel Alito sud va sudyalarga qaratilgan ochiq bayonotlar tobora keskinlashayotganidan xavotir bildirdi. Alito 4-kuni (mahalliy vaqt bilan) Fox News’ga bergan intervyusida bunday bayonotlarning Oliy sud nufuziga uzoq muddatda ko‘rsatishi mumkin bo‘lgan ta’siridan xavotirda ekanini aytdi. Bu gaplar Tramp ma’muriyatining muhim siyosatiga to‘siq qo‘ygan Oliy sud qarorlari va qarorlarning ko‘pchilik fikriga Tramp prezident etib tayinlagan sudyalar ham qo‘shilgani yuzasidan bildirilgan tanqidlarga javoban aytildi.

Fon va kontekst

Prezident Tramp birinchi prezidentlik muddati davomida Neil Gorsuch, Brett Kavanaugh va Amy Coney Barrett kabi uch sudyani Oliy sudga tayinlagan. Xabarlarga ko‘ra, Oliy sud raisi John Roberts hamda Alito va Clarence Thomas bilan birga, to‘qqiz sudyadan olti nafari konservativ qarashli deb tasniflanadi. Biroq xabarda Oliy sud joriy yilning fevralida o‘zaro tariflarni noqonuniy deb topish, iyunda tug‘ilganidan fuqarolikni tan olish, sentabrda esa pochta orqali ovoz berishni cheklash mumkin emasligi haqidagi qarorlarda Tramp prezidentning xohishiga zid xulosaga kelgani aytiladi.

Bu qarorlar yuzasidan Prezident Tramp o‘zi tayinlagan sudyalarni ochiq tanqid qildi. O‘tgan oy Truth Social’da o‘zi tayinlagan uch sudyani nishonga oldi, yaqinda esa Time jurnaliga bergan intervyusida ularni tayinlaganidan afsuslanishini aytdi. Biroq pochta orqali ovoz berishni cheklash haqidagi da’voda uning tarafini olgan Thomas va Alitoni “ikkalasi ham afsona” deb atadi. Qaror natijasiga qarab ayni sudyalarni tanqid qilish yoki maqtash holati sud qarorlari va siyosiy kutishlar to‘qnashadigan vaziyatni ko‘rsatadi.

Alito bunday gaplarni xayolidan chiqarib yuborishini, hamkasblari ham shunday qilayotganiga ishonishini aytdi. Biroq insonning tanqidni e’tiborsiz qoldira olishi bilan bunday tanqidlarning Oliy sudning jamiyatdagi nufuziga vaqt o‘tishi bilan ta’sir ko‘rsatishi boshqa-boshqa masalalar ekani uning xavotiridir. Oliy sudning obro‘si nafaqat qaror chiqarish vakolatiga, balki bu qarorlarning davlat instituti sifatida jamoatchilik tomonidan qabul qilinishiga ham bog‘liq.

Alito, shuningdek, prezidentlar Kongressning qonunchilik kun tartibini qo‘llab-quvvatlashga ko‘ndira olmay, farmonlar chiqarayotgani yoki siyosatni ilgari surish uchun qonun va qoidalarni yangicha talqin qilayotgani, bunga qarshi da’volar va shoshilinch arizalar ko‘payayotgani tendensiyasiga e’tibor qaratdi. Uning aytishicha, 2025-yilda muhim fuqarolik ishlari bo‘yicha shoshilinch arizalar soni 50 tadan oshgan, shu davrga yaqin muddatda mohiyatan ko‘rib chiqiladigan ishlar ham shunga yaqin miqdorda bo‘lgan. Shoshilinch ariza — ish bo‘yicha yakuniy qarorni kutmasdan, suddan tezkor qaror so‘rash tartibidir. Siyosatni amalga oshirish va unga qarshi huquqiy choralar tez-tez ketma-ket yuz bersa, Oliy sud siyosiy masalalarni ko‘rib chiqadigan holatlar ham ko‘payishi mumkin.

Bu xabar nimani anglatadi

Bu bahs prezident va Oliy sud o‘rtasidagi munosabatlargina emas, balki sudyalar siyosiy tanqidlar sharoitida ham ishlarni mustaqil ko‘rib chiqa olishi masalasiga ham taalluqli. Sud mustaqilligi — sudlar ishlarni siyosiy hokimiyat bosimiga bo‘ysunmagan holda ko‘rib chiqishi kerak, degan tamoyildir. Alitoning so‘zlarini, sudyalar shaxsan bunday gaplarni xayolidan chiqara olsa-da, ochiq bosim takrorlanaversa, bu butun sudga bo‘lgan ishonch va uning nufuziga qanday ta’sir qilishi tashvishlanishga arziydigan masala, deb tushunish mumkin.

Bundan ta’sirlanadigan tomonlar faqat sudyalar yoki prezident emas. Oliy sud qarorlariga ko‘ra huquqlari yoki siyosatning qo‘llanish tartibi o‘zgaradigan odamlar uchun qaror mazmuni bilan bir qatorda, uni chiqarayotgan muassasa siyosiy bosimdan xoli ekanligi ham muhim bo‘lishi mumkin. Aksincha, prezident siyosatini qo‘llab-quvvatlaydiganlar uchun saylangan ijro hokimiyatining tashabbuslari sud qarorlari bilan cheklanishi yoki cheklanmasligi masala bo‘lishi mumkin. Bu muayyan guruhlarning amaldagi munosabati aniqlanganini anglatmaydi; qarorlar va siyosiy ziddiyatlar o‘zaro tutashganda yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan manfaatlarni tushuntiradi.

Masalan, biror prezident siyosati Oliy sud tomonidan to‘xtatib qo‘yilsa va qaror yuzasidan sudyalarga qarshi ochiq tanqidlar davom etsa, o‘quvchi siyosatning qonuniyligini ham, sud siyosiy bosim ostida ham izchil qaror chiqara olishini ham ko‘rib chiqishi mumkin. Faqat shu taxminning o‘zidan muayyan qaror to‘g‘ri yoki noto‘g‘ri degan xulosaga kelib bo‘lmaydi. Muhimi, qarorni tanqid qilish bilan sudyaning o‘ziga qaratilgan bosimni bir-biridan farqlashdir.

Alito, shuningdek, Oliy sud sudyalari sonini ko‘paytirish, muddat yoki yosh bo‘yicha cheklovlar joriy etish kabi islohot talablaridan xavotir bildirdi. U bularni Oliy sud va sudyalarga ta’sir o‘tkazishga qaratilgan uyushgan sa’y-harakatlar deb ta’riflab, sudning kelajagidan xavotirda ekanini aytdi. Biroq bu gaplar islohot talablari sud qarorlarini o‘zgartirishga qaratilgan bosim ekani tasdiqlanganini anglatmaydi; unda Alitoning bu talablarni qanday baholagani bayon etilgan.

Tasdiqlangan faktlar va hozircha noma’lum jihatlar

Tasdiqlangan faktlar

  • Alito 4-kuni (mahalliy vaqt bilan) Fox News’ga bergan intervyusida Oliy sud va sudyalarga qaratilgan ochiq bayonotlar keskinlashayotganidan xavotir bildirdi.
  • U bunday bayonotlarning Oliy sud nufuziga uzoq muddatda ko‘rsatishi mumkin bo‘lgan ta’siridan xavotirda ekanini aytdi.
  • Prezident Tramp birinchi prezidentlik muddati davomida Gorsuch, Kavanaugh va Barrett kabi uch sudyani tayinladi.
  • Xabarda Oliy sud joriy yilda o‘zaro tariflar, tug‘ilganidan fuqarolik va pochta orqali ovoz berishni cheklash bilan bog‘liq qarorlarda Prezident Trampning xohishiga zid xulosaga kelgani aytiladi.
  • Alito prezidentning bir tomonlama siyosat yuritishiga qarshi da’volar va shoshilinch arizalar ko‘payayotgani tendensiyasiga e’tibor qaratdi.

Hozircha noma’lum jihatlar

  • Prezident Tramp Alitoning intervyudagi gaplariga qanday munosabat bildirgani asl matnda aytilmagan.
  • Alito xavotir bildirgan ochiq bayonotlarga aynan qaysi gaplar kirishi ham asl matnda ko‘rsatilmagan.
  • Ochiq tanqidlar sudyalarning qarorlariga yoki Oliy sudga bo‘lgan ishonchga amalda ta’sir ko‘rsatgan-ko‘rsatmaganini berilgan ma’lumotlardan aniqlab bo‘lmaydi.

O‘quvchi nimalarga e’tibor berishi kerak

  • Oliy sud qarorlarini ko‘rib chiqayotganda qarorning xulosasi bilan ko‘pchilik fikriga qo‘shilgan sudyalarni alohida aniqlash mumkin.
  • Prezident yoki siyosiy doiralarning tanqidiga duch kelganda, tanqid qaror asoslariga qaratilganmi yoki sudyaning shaxsiga bosimmi, shularni farqlash kerak.
  • Sudyalar soni, xizmat muddati va yosh cheklovlari haqidagi munozaralarni Alitoning bahosidan va islohot takliflarining amaldagi mazmunidan ajratib ko‘rib chiqish ma’qul.