AQSh prezidenti Donald Tramp xorijiy kompaniyalarga AQShda zavod qurish uchun taxminan bir yarim yil vaqt berishini, aks holda 150–300 foizlik tarif joriy etishini aytdi. Bu bayonot noyabr oyida bo‘lib o‘tadigan oraliq saylovlar oldidan saylovoldi tashviqoti tadbirida yangradi. Bir kun avval u Janubiy Koreya Alyaskadagi gaz loyihasi bo‘yicha tez orada imzo chekmasa, “ikki baravar oshirishini” aytgan, ammo nimani ikki baravar oshirishini ochiqlamagan.

Asosiy ma’lumot va kontekst

Prezident Tramp 3-kuni (mahalliy vaqt bilan) Ogayo shtatidagi o‘rta maktabda o‘tkazilgan saylovoldi tashviqoti tadbirida Xitoy, Yaponiya, Janubiy Koreya va Kanada kabi davlatlar yillar davomida tariflardan AQShga qarshi foydalanib, mamlakatni kulgiga qoldirganini da’vo qildi. Uning aytishicha, tarif siyosati tufayli AQSh trillionlab dollar mablag‘ qo‘lga kiritmoqda va xorijiy kompaniyalar mamlakatda zavodlar qurmoqda. Buni tasdiqlangan tarif tushumlari yoki investitsiyalar haqidagi ma’lumot sifatida emas, prezident Trampning saylovoldi tadbirida bildirgan da’vosi sifatida ko‘rish kerak.

Bu bayonotda tariflar bir vaqtning o‘zida AQShda ishlab chiqarishni rag‘batlantirish vositasi va mamlakatga investitsiya kiritishga bosim o‘tkazish signali sifatida taqdim etildi. Biroq faqat shu bayonotga asoslanib, tariflar amalda qachon va qaysi mamlakatlar yoki mahsulotlarga nisbatan joriy etilishi belgilab qo‘yilgan, deb bo‘lmaydi. Xabarlarda ularning aniq tatbiq etilish doirasi va boshlanish sanasi keltirilmagan.

Janubiy Koreyaga bosim Alyaskadagi suyultirilgan tabiiy gaz (LNG — suyuqlantirilgan tabiiy gaz) loyihasi bilan bog‘liq. Xabarlarga ko‘ra, Janubiy Koreya AQShga 350 milliard dollar investitsiya kiritish haqidagi kelishuvning bir qismi sifatida kemasozlik sohasidagi hamkorlikka 150 milliard dollar, strategik investitsiyalarga esa 200 milliard dollar ajratishga rozi bo‘lgan; AQSh esa Janubiy Koreyada ishlab chiqarilgan mahsulotlarga tarifni 25 foizdan 15 foizga tushirishga rozi bo‘lgan. Biroq Janubiy Koreya hukumati Alyaskadagi loyiha bo‘yicha faqat uni o‘rganishni boshlashga qaror qilinganini, investitsiya kiritish yoki uning miqdorini yakuniy belgilash hali amalga oshmaganini bildirmoqda.

Loyihaning tijoriy rentabelligi ham muhokama qilinayotgan masalalardan biri. Xabarlarga ko‘ra, loyiha ishlab chiquvchisi Glenfarne Group Alyaska LNG loyihasi xarajatlarini 44,5–54,5 milliard dollarga baholagan. Loyiha uchun Alyaskaning shimolidan Nikiskigacha cho‘ziladigan 800 mil (1 287 km) gaz quvuri, gazni qayta ishlash inshootlari va suyultirish terminali kerak bo‘ladi. Prezident Li Jae-myung daromadni taqsimlash va foyda keltirmaydigan loyihadan ko‘rilgan zararni qoplash tartibini ham o‘z ichiga olgan tijoriy maqsadga muvofiqlik muzokaralarga to‘siq bo‘layotganini aytdi. Xabarlarga ko‘ra, Janubiy Koreya investitsiya kelishuviga “tijoriy jihatdan oqilona” degan iborani kiritishga harakat qilgan.

Bu xabar nimani anglatadi

Janubiy Koreya kompaniyalari yoki hukumati AQShdagi investitsiya loyihalarini ko‘rib chiqayotganda, investitsiya va’dasi bilan muayyan loyihada ishtirok etish haqidagi yakuniy qaror bir xil emasligini inobatga olish muhim bo‘lishi mumkin. Alyaska LNG loyihasida ishtirok etish borasida ikki davlatning qarashlari o‘rtasidagi tafovut saqlanib turgan paytda tarif tahdidi ham yangrasa, loyiha rentabelligi va investitsiya shartlarini baholash masalasiga savdo-sotiq bosimi ham qo‘shilishi mumkin. Biroq faqat prezident Trampning bayonotiga asoslanib, Janubiy Koreyaga nisbatan tariflar amalda oshiriladi, deb xulosa qilib bo‘lmaydi.

Masalan, Janubiy Koreya kompaniyasi AQShda zavod qurishni ko‘rib chiqayotgan bo‘lsa, prezident Tramp aytgan taxminan bir yarim yillik muddatni qonun bilan belgilangan, qat’iy imtiyozli davr deb qabul qilmasdan, siyosatning aniq kimlarga tatbiq etilishi va qachondan kuchga kirishi belgilangan-belgilanmaganini tekshirishi kerak. Alyaskadagi loyiha bo‘yicha ham AQShga kiritish haqidagi kelishuvga kiritilgan investitsiyani ushbu loyihaga yo‘naltirilishi aniq tasdiqlangan investitsiyadan farqlash, daromadni taqsimlash va zararni kim qoplashi kabi tijoriy shartlarni aniqlashtirish muhim.

Saylov kontekstini ham hisobga olish lozim. 3-oktabrda e’lon qilingan New York Times–Siena so‘roviga ko‘ra, Alyaska, Ogayo, Texas, Ayova va Kanzas kabi Respublikachilar kuchli bo‘lgan besh hududda Demokratik partiyadan senatorlikka nomzodlar peshqadam bo‘lgan yoki xatolik chegarasi doirasida raqiblari bilan tengma-teng kurashgan. Bu natijalarning o‘zi tarif haqidagi bayonotning maqsadi yoki saylov natijasini aniqlashga asos bo‘la olmaydi, biroq prezident Tramp saylovoldi tashviqoti tadbirida tariflar va investitsiyalarni iqtisodiy yutuq sifatida ko‘rsatgan vaziyatni tushunishga yordam beradi.

Tasdiqlangan faktlar va hozircha noma’lum jihatlar

Tasdiqlangan faktlar

  • Prezident Tramp xorijiy kompaniyalarga AQShda zavod qurish uchun taxminan bir yarim yil imkoniyat berishini, bu talab bajarilmasa, 150, 200, 250 yoki 300 foizlik tarif joriy etishini aytdi.
  • U Janubiy Koreyaning Alyaskadagi gaz loyihasi bo‘yicha imzo qo‘yish masalasida, tez orada imzo chekilmasa, biror narsani ikki baravar oshirishini aytdi, ammo nimani oshirishini aniq ko‘rsatmadi.
  • Xabarlarga ko‘ra, Janubiy Koreya hukumati Alyaskadagi loyihaga investitsiya kiritish yoki kiritmaslik va investitsiya miqdorini hali belgilamaganini bildirdi.
  • So‘rovda Respublikachilar kuchli bo‘lgan besh hududda Demokratik partiyadan senatorlikka nomzodlar oldinda ekani yoki tengma-teng kurashayotgani qayd etildi.

Hozircha noma’lum jihatlar

  • Tarif tahdidi aniq kimlarga nisbatan va qachondan qo‘llanadi?
  • Janubiy Koreyaga nisbatan “ikki baravar oshiraman” deyilganda tarif nazarda tutilganmi yoki boshqa narsami?
  • So‘rovda har bir shtatdagi nomzodlarning qo‘llab-quvvatlash darajasi va xatolik chegarasi qancha?

O‘quvchi nimalarni tekshirishi kerak

  • AQShning tarif siyosati aniq shaklga kirsa, e’lon qilingan tahdid bilan amalda joriy etiladigan choraning tatbiq etilish doirasi va vaqti bir-biriga mos keladimi, tekshirish kerak.
  • Janubiy Koreyaning AQShga investitsiya kiritish haqidagi kelishuvi bilan Alyaskadagi LNG loyihasida ishtirok etish qarori alohidami, loyiha daromadini taqsimlash va zararni qoplash shartlari qanday belgilanishini kuzatish mumkin.
  • Janubiy Koreyaga nisbatan aytilgan “ikki baravar” iborasida nimani nazarda tutilgani aniqlashtirilmagan. Shu sababli buni tariflar oshishi allaqachon hal qilingan, deb qabul qilmasdan, keyingi bayonotlarda u nimaga ishora qilayotganini tekshirish kerak.

Manbalar