Ittifoqning yangi sinovi
Janubiy Koreyaning AQShga yo‘naltirayotgan yirik sarmoyalari qay darajada barqaror? Vashingtondagi uchrashuvda Koreya masalalari bo‘yicha tadqiqotchi Endryu Yo ana shu savolga keskin javob berdi: uning fikricha, Alyaskadagi gaz quvuri loyihasi amalga oshmasligi mumkin, buni Janubiy Koreya, Yaponiya va Tayvan ham yaxshi tushunadi.
Uning ogohlantirishi ayniqsa muhim, chunki Koreyada bu sarmoyalar oddiy biznes qaroridan ko‘ra AQShga ko‘rsatilayotgan yordamga aylanib ketishi mumkinligi haqida xavotir bor. Agar loyiha foyda bermasa, uning zarari oxir-oqibat davlat mablag‘lari orqali qoplanishi ehtimoli mavjud; bu esa soliq to‘lovchilar zimmasiga tushadigan xavfni oshiradi.
Asosiy savol faqat loyiha quriladimi-yo‘qmi emas: u tijoriy jihatdan foyda keltiradimi va sarmoyadorlar kiritgan mablag‘ini qaytara oladimi?
Tramp e’lon qilgan 50 milliard dollarlik reja
AQSh prezidenti Donald Tramp Janubiy Koreya Alyaskadagi suyultirilgan tabiiy gaz loyihasi bo‘yicha qo‘shma ishlarni boshlashga rozi bo‘lganini ma’lum qildi. Loyiha qiymati 50 milliard dollar deb ko‘rsatilgan. Suyultirilgan tabiiy gaz — qulay tashish uchun juda past haroratda suyuq holatga keltirilgan gaz; uni kemalarda uzoq masofalarga olib borish mumkin.
Reja Alyaskaning shimolida joylashgan gazni janubdagi, Ankorij yaqinidagi portga yetkazish uchun taxminan 1 300 kilometr quvur qurishni nazarda tutadi. Bu oddiy quvur yotqizish ishlari emas: yo‘lning katta qismi muzlagan va beqaror tuproqli hududlardan o‘tishi kerak. Bunday joylarda qurilish qimmatga tushadi, quvurlar va boshqa inshootlar esa tuproq erishi yoki siljishidan zarar ko‘rishi mumkin.
Loyihaning asosiy muammosi yangi emas. 2014-yilda ExxonMobil va BP kabi yirik xalqaro energetika kompaniyalari xarajatlar nihoyatda yuqori, qurilish esa iqtisodiy jihatdan o‘zini oqlamasligi mumkin degan xulosaga kelib, undan chiqib ketgan edi. Bu holat loyiha g‘oyasi qanchalik katta bo‘lmasin, uni amalda qurish va daromadli ishlatish o‘rtasida katta farq borligini ko‘rsatadi.
Nega quvur qurilishi qimmatga tushishi mumkin?
Permafrost deb ataladigan doimiy muzlagan yer (yil davomida uzoq vaqt muz holatida turadigan tuproq) ustida inshoot qurish alohida muhandislik yechimlarini talab qiladi. Quvur issiqlik chiqaradi, issiqlik esa uning atrofidagi muzlagan tuproqni eritib, yerning cho‘kishi yoki quvurning qiyshayishiga olib kelishi mumkin. Bu go‘yo qishda muzlagan ko‘l ustiga og‘ir bino qurishga o‘xshaydi: poydevor yetarlicha barqaror bo‘lmasa, butun inshoot xavf ostida qoladi.
- Qurilish uchun uzoq va sovuq hududlarga ishchilar, uskuna va materiallarni yetkazish kerak.
- Muzlagan tuproq sababli quvurni himoyalash va muntazam ta’mirlash xarajatlari oshishi mumkin.
- Gazni qazib olish, qayta ishlash, quvur orqali tashish va portdan jo‘natish tizimlari birgalikda ishlashi lozim.
- Xarajatlar rejalashtirilganidan ortib ketsa, loyiha daromad keltirishi uchun gaz narxi ham yetarlicha yuqori bo‘lishi kerak.
“Kelishuv”ning shartlari qanchalik aniq?
Janubiy Koreya va AQSh hukumatlari qo‘shma bayonotida loyiha bo‘yicha ishlar “tijoriy jihatdan maqbul” bo‘lishi va har ikki mamlakatning amaldagi qonunlariga mos kelishi sharti bilan boshlanishini bildirgan. Tijoriy jihatdan maqbul degani — loyihaning daromadi xarajatlarini qoplab, sarmoyadorlarga mablag‘ini qaytarish imkonini berishi demakdir.
Janubiy Koreya hukumati parlamentga taqdim etgan ma’lumotida sarmoya shartlari hali yakunlanmaganini, loyiha bo‘yicha oxirgi qaror qo‘shimcha iqtisodiy tahlildan keyin qabul qilinishini aytgan. Demak, rasmiy hujjatlarga ko‘ra, investitsiya berish masalasi hali uzil-kesil hal etilmagan.
Ammo Trampning e’loni boshqacha taassurot uyg‘otdi: u loyiha kelishib bo‘lingandek gapirib, Alyaska aholisi uchun katta o‘zgarishlar keltirishini ta’kidladi. Janubiy Koreya vazirligining ma’lumotlarida esa qurilish 2027-yildan 2031-yilgacha davom etishi mumkinligi ko‘rsatilgan. Bunday tafovut savol tug‘diradi: siyosiy e’lonlar yakuniy tijoriy tekshiruvlardan oldinga o‘tib ketmadimi?
Sarmoya qarori va siyosiy va’da o‘rtasidagi farq
Yirik loyihaga qiziqish bildirish hali mablag‘ ajratish bo‘yicha yakuniy majburiyatni anglatmaydi. Odatda davlatlar va kompaniyalar avval xarajatlar, kutiladigan daromad, qurilish xavfi va huquqiy shartlarni tekshiradi. Buni uy sotib olishdan oldin uning narxi, ta’mir xarajatlari va hujjatlarini o‘rganishga qiyoslash mumkin: dastlabki qiziqish xaridni yakunlash bilan teng emas.
Shu sababli “boshlashga rozi bo‘lish” degan jumla nimani anglatishi — muzokaralarmi, texnik o‘rganishlarmi yoki mablag‘ kiritish majburiyatimi — aniq belgilanishi zarur. Aks holda, siyosiy bayonot jamoatchilikda loyiha qat’iy ma’qullangandek tasavvur uyg‘otishi, keyingi bahslarni esa murakkablashtirishi mumkin.
Muqobil sarmoya imkoniyatlari
Endryu Yo AQSh avval loyihaning amalga oshishi mumkinligini ko‘rsatadigan infratuzilma va texnik-iqtisodiy tadqiqotlarga jiddiy mablag‘ ajratishi kerakligini ta’kidlagan. Texnik-iqtisodiy tadqiqot — loyiha quriladimi, qancha turadi va daromad keltiradimi, degan savollarga qurilish boshlanishidan oldin javob izlaydigan tahlildir. Bunday tekshiruvsiz sarmoyadorlar siyosiy va’da bilan iqtisodiy haqiqatni adashtirib qo‘yishi mumkin.
Uning fikricha, AQSh tomonidan aniq va katta miqdordagi dastlabki mablag‘ ajratilmasa, Janubiy Koreya Texas kabi boshqa hududlardagi loyihalarni ham ko‘rib chiqishi mumkin. Masalan, Texasda gaz bilan ishlaydigan elektr stansiyasi qurilmoqda. Bir hudud yoki loyihaga hamma mablag‘ni tikmaslik sarmoyani taqsimlashga yordam beradi: xuddi oilaning barcha jamg‘armasini bitta biznesga sarflamay, bir necha yo‘nalishga bo‘lishi kabi.
Siyosiy vaziyat ham uzoq muddatli loyihalarga ta’sir qiladi. Yo ta’kidlaganidek, 2028-yilda Oq uyga demokrat prezident kelishi ehtimoli loyiha kelajagiga noaniqlik qo‘shishi mumkin. Keyingi ma’muriyat ustuvor yo‘nalishlarni o‘zgartirsa, hozirgi va’dalar va moliyaviy shartlar qayta ko‘rib chiqilishi ehtimoldan xoli emas.
Qadriyatlarga asoslangan ittifoqdan manfaatlar savdosigacha
AQSh va Janubiy Koreya o‘rtasidagi hamkorlik uzoq vaqt umumiy siyosiy va xavfsizlik manfaatlari, shuningdek, liberal-demokratik qadriyatlar bilan izohlanib kelgan. Bunday “qadriyatlarga asoslangan ittifoq”da sheriklar faqat qancha mablag‘ sarflaganiga qarab baholanmasligi kerak. Ular xavfsizlik, barqarorlik va o‘zaro ishonch kabi umumiy maqsadlarni ham ko‘zlaydi.
Biroq so‘nggi yondashuv tobora “manfaatga asoslangan ittifoq” tusini olayotgani haqidagi xavotir kuchaymoqda. Bunday munosabatda sherikning qanchalik foyda keltirishi yoki qancha hissa qo‘shishi uning qanday muomala ko‘rishiga ta’sir qiladi. Bu yondashuvning o‘zi hamkorlikni avtomatik ravishda adolatsiz qilmaydi, ammo majburiyatlar bir tomon zimmasiga tushsa, tenglik masalasi keskinlashadi.
Maqolaning asosiy ogohlantirishi shuki, tariflar bilan bosim o‘tkazib, so‘ng iqtisodiy jihatdan shubhali loyihaga sarmoya talab qilish oddiy savdo muzokarasidan ko‘ra majburlashga yaqinlashishi mumkin.
Tarif — chetdan olib kiriladigan mahsulotga qo‘yiladigan boj yoki soliq. Tariflar orqali bosim o‘tkazilayotgan bir paytda, ulardan yengillik olish evaziga zarar keltirishi mumkin bo‘lgan loyihaga pul tikish talab qilinsa, kelishuvning haqiqiy ixtiyoriyligi savol ostida qoladi. Shuning uchun ayrimlar bunday vaziyatni teng sheriklikdan ko‘ra “tovlamachilik” deb baholamoqda.
Janubiy Koreya qanday xavflarni hisobga olishi kerak?
Loyihaning istiqbolini baholashda faqat e’lon qilingan qiymat yoki siyosiy va’daga tayanish yetarli emas. Hukumat va sarmoyadorlar xarajatlar oshib ketishi, qurilish kechikishi, gaz narxi o‘zgarishi hamda AQShdagi siyosiy rahbariyat almashishi kabi ehtimollarni birgalikda ko‘rib chiqishi kerak.
- Mablag‘ni qaytarish kafolati: zarar yuz bersa, uni kim qoplashi hujjatlarda ochiq yozilishi lozim.
- Tijoriy mezonlar: loyiha qaysi narx va daromad sharoitida foydali bo‘lishi oldindan hisoblanishi kerak.
- Majburiyatlarning aniqligi: dastlabki muzokara bilan sarmoya kiritish majburiyati bir-biridan ajratilishi zarur.
- Muqobil variantlar: mablag‘ni boshqa energetika va infratuzilma loyihalariga yo‘naltirish imkoniyati saqlanishi kerak.
- Jamoatchilik nazorati: soliq to‘lovchilar zimmasiga tushishi mumkin bo‘lgan xavflar parlament va aholi uchun tushunarli tarzda bayon etilishi kerak.
Oldinda qanday savollar turibdi?
Alyaska loyihasi yakunda quriladimi yoki yo‘qmi — buni moliyaviy tahlil, muhandislik rejalari va siyosiy qarorlar belgilaydi. Ammo hozirdanoq muhim bo‘lgan masala — Janubiy Koreya qanday shartlarda sarmoya kiritishi va AQSh o‘z zimmasiga qanday aniq majburiyat olishi. Agar bu savollarga ravshan javob bo‘lmasa, loyiha davlatlar o‘rtasidagi ishonchni mustahkamlash o‘rniga uni zaiflashtirishi mumkin.
Janubiy Koreya uchun asosiy vazifa ittifoqni saqlab qolish bilan birga, o‘z iqtisodiy manfaatlari va soliq to‘lovchilar mablag‘ini himoya qilishdir. Buning uchun loyihaning foydaliligini mustaqil tekshirish, shartlarni oshkora qilish va siyosiy bayonotlarni yuridik hamda moliyaviy majburiyatlardan aniq ajratish zarur. Aks holda, umumiy qadriyatlarga tayangan hamkorlik bir tomon ko‘proq to‘laydigan va kamroq qaror qabul qiladigan munosabatga aylanib qolishi mumkin.
