Shvetsiyadagi umumiy saylovda markaz-so‘l lagerni g‘alabaga yetaklagan Sotsial-demokratlar partiyasi yetakchisi Magdalena Andersson hukumat tuzish bo‘yicha dastlabki muzokaralarda muvaffaqiyatsizlikka uchragach, 2-oktabr kuni bu vazifani yana o‘z zimmasiga oldi. Parlament spikeri Andreas Norlen partiyalar yetakchilari bilan maslahatlashgach, Anderssonga vazifani qayta topshirishga qaror qilganini bildirdi. Saylovdagi g‘alaba hukumat darhol ish boshlashiga olib kelmagani uchun bu galgi muzokaralarning asosiy masalasi — o‘rinlar sonidan ko‘ra, koalitsiyada ishtirok etish borasidagi partiyalararo kelishmovchiliklarni bartaraf eta olishdir.

Ma’lumot va kontekst

13-sentabrdagi umumiy saylovda Andersson yetakchiligidagi Sotsial-demokratlar markazida bo‘lgan markaz-so‘l lageri 176 o‘rin oldi. O‘sha paytdagi bosh vazir Ulf Kristersson va o‘ng qanot ittifoqi 173 o‘rinni qo‘lga kiritib, markaz-so‘l lageridan ortda qoldi. Kristersson mag‘lubiyatdan so‘ng darhol bosh vazirlik lavozimini tark etdi va hozir bosh vazir vazifasini bajaruvchi hisoblanadi.

Biroq markaz-so‘l lagerining o‘rinlar bo‘yicha ustunligi o‘z-o‘zidan hukumat tuzilishini hal qilmasdi. Dastlabki urinish Markaz partiyasi va So‘l partiyaning qarashlari o‘rtasidagi tafovut sabab muvaffaqiyatsiz bo‘ldi. Markaz partiyasi So‘l partiya ishtirok etadigan hukumatni qo‘llab-quvvatlay olmasligini bildirgan, So‘l partiya esa o‘zi vazirlar mahkamasida ishtirok etmaydigan hukumatning tuzilishiga ko‘maklasha olmasligini aytgan.

Andersson 28-sentabr kuni Sotsial-demokratlar rahbarligida hukumat tuzish imkoniyati yo‘q degan xulosaga kelib, hukumat tuzish vakolatini spiker Norlenga qaytardi. O‘shanda Andersson So‘l partiyaning Mo‘tadil partiyadan bo‘lgan Norlenni spiker sifatida qayta saylanishini qo‘llab-quvvatlaganini amalda koalitsiyada ishtirok etishni rad etish deb qabul qildi. Vakolatni qaytarish muzokara olib borayotgan tomonlarni murosaga undash va ularga bosim o‘tkazish maqsadida qilingan, degan tahlillar ham bildirildi. Biroq bu ayrimlarning talqini bo‘lib, vakolatni qaytarishdan ko‘zlangan maqsad rasman tasdiqlangan fakt emas.

Bu xabar nimani anglatadi

Norlen parlamentdagi kuchlar nisbatida tub o‘zgarish bo‘lmaganini aytib, Anderssonning hukumat tuzish vazifasini oxiriga yetkazgani ma’qul ekanini bildirdi. Saylovdan keyin o‘rinlar taqsimoti o‘zgarmagan sharoitda bu — markaz-so‘l lagerining ko‘pchilik o‘rinlarini amalda hukumatga aylantira olishini yana bir bor sinash jarayoni sifatida ko‘rilishi mumkin. O‘rinlar bo‘yicha ustunlik muzokaralar uchun qulay boshlang‘ich nuqta bo‘lishi mumkin, ammo Markaz partiyasi va So‘l partiya ikkisi ham qabul qila oladigan hukumat shaklini topa olmasa, bu ustunlikning o‘zi hukumat tuzilishini kafolatlamaydi.

Shvetsiyada bosh vazirni saylash tartibi ham bu vaziyatni tushunishda muhim. Bosh vazir nomzodi parlament a’zolarining ko‘pchiligi ovozini olishi shart emas, ammo barcha deputatlarning ko‘pchiligi unga qarshi ovoz bermasligi kerak. Shuning uchun nomzodni qo‘llab-quvvatlaganlar soni ko‘pchilikni tashkil etmasa ham, qarshi ovozlar ko‘pchilikka yetmasa, u saylanishi mumkin. Masalan, faraz qilaylik, bosh vazir nomzodini yoqlab berilgan ovozlar parlament ko‘pchiligiga yetmadi, ammo qarshi ovozlar ham ko‘pchilikni tashkil etmadi. Bu mezonga ko‘ra, nomzod saylanishi mumkin.

Xabarlarga ko‘ra, Andersson bu gal ham hukumat tuza olmasa, hukumat tuzish vakolati bosh vazir vazifasini bajaruvchi Kristerssonga o‘tishi mumkin. Ya’ni, umumiy saylovda o‘ng qanotdan ko‘proq o‘rin olgan lager hukumat tuza olmasa, o‘ng qanot lageri keyingi muzokaralar imkoniyatiga ega bo‘lishi mumkin. Biroq vakolat haqiqatan ham unga o‘tadimi yoki bosh vazir vazifasini bajaruvchi Kristersson hukumat tuzishga muvaffaq bo‘ladimi — hozircha noma’lum.

Andersson muzokaralarni 5-oktabrdan qayta boshlaydi va 12-oktabrgacha muzokaralar yakunlangan-yakunlanmagani haqida spikerga xabar berishi yoki qo‘shimcha muzokara muddatini so‘rashi kerak. Muzokaralar muvaffaqiyatli yakunlansa, parlament Anderssonni bosh vazirlikka nomzod qilib ko‘rsatish taklifi bo‘yicha ovoz beradi. Parlament bosh vazir nomzodi yuzasidan ko‘pi bilan to‘rt marta ovoz berishi mumkin. To‘rt urinishning barchasi muvaffaqiyatsiz tugasa, muddatidan oldin saylov o‘tkazilishi kerak. Maqola yozilayotgan paytgacha bosh vazir nomzodi bo‘yicha birorta ham ovoz berish o‘tkazilmagan edi.

Tasdiqlangan faktlar va hozircha noma’lum jihatlar

Tasdiqlangan faktlar

  • 13-sentabrdagi umumiy saylovda markaz-so‘l lageri 176 o‘rin, o‘ng qanot ittifoqi esa 173 o‘rin oldi.
  • Hukumat tuzishga qaratilgan ilk urinish Markaz partiyasi va So‘l partiya o‘rtasidagi kelishmovchilik sabab muvaffaqiyatsiz tugadi va Andersson 2-oktabr kuni hukumat tuzish vazifasini yana o‘z zimmasiga oldi.
  • Andersson muzokaralarni 5-oktabrdan qayta boshlashi va 12-oktabrgacha natija haqida hisobot berishi yoki qo‘shimcha muzokara muddatini so‘rashi kerak.
  • Bosh vazir nomzodi parlament ko‘pchiligining qo‘llab-quvvatlashini olishi shart emas, ammo ko‘pchilikning qarshiligiga uchramasligi kerak. Ovoz berish ko‘pi bilan to‘rt marta o‘tkazilishi mumkin.
  • Maqola yozilayotgan paytgacha bosh vazir nomzodi bo‘yicha ovoz berilmagan edi. To‘rt urinishning barchasi muvaffaqiyatsiz bo‘lsa, muddatidan oldin saylov o‘tkaziladi.

Hozircha noma’lum jihatlar

  • Andersson 12-oktabrgacha Markaz partiyasi va So‘l partiya o‘rtasidagi kelishmovchiliklarni kamaytirib, muzokaralarni yakunlay oladimi — hozircha tasdiqlanmagan.
  • Bosh vazir nomzodini ko‘rsatish taklifi ovozga qo‘yilsa, deputatlar qanday ovoz berishi ham noma’lum.
  • Hukumat tuzish vakolati bosh vazir vazifasini bajaruvchi Kristerssonga o‘tsa, u yangi hukumat tuza oladimi — hali hal bo‘lmagan.

O‘quvchi nimalarni kuzatishi kerak

  • Andersson 12-oktabrgacha muzokaralar natijasi haqida xabar beradimi yoki qo‘shimcha muzokara muddatini so‘raydimi — shuni kuzatish kerak.
  • Muzokaralar yakunlansa, bosh vazir nomzodi bo‘yicha ovoz berish haqiqatan ham o‘tkaziladimi va nomzod ko‘pchilikning qarshiligiga uchramaydimi — shuni ko‘rish mumkin.
  • Andersson hukumat tuza olmasa, vakolat bosh vazir vazifasini bajaruvchi Kristerssonga o‘tadimi va undan keyin bosh vazir nomzodi bo‘yicha ovoz berish o‘tkaziladimi — shuni aniqlash kerak.