Prezident Li Jae-myong 2026-yil 4-oktabrda, 10·4 Janubiy va Shimoliy Koreya sammiti deklaratsiyasining 19 yilligi munosabati bilan o‘tkazilgan tadbirga yo‘llagan yozma tabrigida Koreyalararo tinch-totuv yashash muhimligini ta’kidladi. Koreya Respublikasi Birlashish vazirligi (통일부) vazirining o‘rinbosari Kim Nam-jun o‘qib eshittirgan tabrikda Prezident Li adovat va qarama-qarshilikning ayovsiz doirasini uzish tinchlik va farovonlikning ezgu doirasini yaratish uchun zarurligini aytdi. Biroq Prezident Li Shimoliy Koreya bilan muloqotni tiklashga chaqirganidan so‘ng, Pxenyan bu chaqiriqni rad etgan. Shu bois, uning bu bayonoti tinch-totuv yashash borasidagi hukumat yo‘nalishi bilan Koreyalararo munosabatlarning ayni paytdagi holati o‘rtasidagi tafovutni ham ko‘rsatadi.

Fon va kontekst

10·4 deklaratsiyasi — 2007-yil 4-oktabrda Prezident Ro Mu-hyon va Milliy mudofaa komissiyasi raisi Kim Chen Ir Pxenyanda kelishib olgan “Koreyalararo munosabatlarni rivojlantirish hamda tinchlik va farovonlik to‘g‘risidagi deklaratsiya” (남북관계 발전과 평화번영을 위한 선언). Deklaratsiyada 2000-yil 15-iyundagi Janubiy va Shimoliy Koreya qo‘shma deklaratsiyasi (6·15 남북공동선언) ruhini davom ettirib, aniq loyihalarni amalga oshirish ko‘zda tutilgan. Unga harbiy adovat munosabatlarini tugatish va tinchlik tizimini barpo etish borasidagi umumiy qarash, urushni rasman tugatish deklaratsiyasini ilgari surish bo‘yicha hamkorlik hamda iqtisodiy hamkorlik loyihalari kiritilgan.

Prezident Li 10·4 deklaratsiyasini Koreyalararo munosabatlarni o‘zaro hurmat va ishonchga asoslangan munosabatlarga aylantirish, harbiy adovatga chek qo‘yish va sulh tizimidan chiqib, birgalikda doimiy tinchlik tizimini yaratish haqidagi tarixiy kelishuv sifatida ta’rifladi. Sulh tizimi — urushni tugatadigan tinchlik bitimi emas, balki sulhni saqlab turadigan tizim. Shu bois deklaratsiyaning ahamiyati faqat munosabatlarni yaxshilash istagini ifodalovchi ramziy xabardan iborat emas: unda harbiy keskinlikni yumshatish, tinchlik tizimi va iqtisodiy hamkorlik masalalarini birgalikda hal etishga urinish ham muhim o‘rin tutadi.

Sobiq prezident Ro Mu-hyonning 2007-yilda quruqlik yo‘li orqali harbiy demarkatsiya chizig‘idan o‘tib, Pxenyanga tashrif buyurgani ham bu yilgi tadbirda yana tilga olindi. Prezident Li shimolga eltuvchi so‘nggi darvoza oldida qoldirilgan “Tinchlikni mustahkamlash yo‘li, farovonlikka eltuvchi yo‘l” degan yozuv deklaratsiya mazmunini yaqqol ochib berishini aytdi. U Koreya yarimoroli muammosini hal etish va tinchlikni mustahkamlash yo‘li oson emasligini, ammo bosib o‘tish kerak bo‘lgan yo‘l aniq ekanini qo‘shimcha qildi.

Bu xabar nimani anglatadi

Tabrikdagi asosiy fikr — o‘tmishdagi kelishuvni shunchaki yodga olish emas, balki uning ruhini hozirgi Koreyalararo munosabatlarga qayta tatbiq etish kerakligi haqidagi da’vo. Prezident Li sobiq prezident Ro Mu-hyonning o‘zaro tenglik tamoyiliga oid gaplarini eslatib, bu tamoyildan olinadigan yagona natija — inqirozlarning takrorlanishi va qarama-qarshilik muhiti bo‘lishi mumkinligi mazmunida fikr bildirdi. Bu kontekstda “tinch-totuv yashash” adovat va qarama-qarshilikni qayta-qayta takrorlash o‘rniga, o‘zaro hurmat va ishonch asosida munosabatlarni o‘zgartirish yo‘nalishini anglatadi.

Biroq deklaratsiya ruhini ta’kidlash bilan Janubiy va Shimoliy Koreya o‘rtasida amalda kelishuvlar yoki almashinuvlar bo‘lishi — alohida bosqichlar. Prezident Li 1-oktabr kuni Qurolli kuchlar kuni (국군의날) munosabati bilan qilgan tabrigida qurolsizlantirilgan hududda (DMZ·남북 군사분계선을 중심으로 설정된 구역) mina portlashi oqibatida yaralangan harbiy xizmatchilarga hamdardlik bildirdi va Shimoliy Koreya bilan muloqotni tiklashga chaqirdi. Ertasi kuni Shimoliy Koreya Mehnat partiyasi (북한 노동당) Umumiy ishlar bo‘limi rahbari Kim Yo-jong bayonotida bu chaqiriqni “tomoshaning avj nuqtasi” deb atab, muloqotni rad etdi.

Tinch-totuv yashash haqidagi muhokamalar harbiy keskinlik va iqtisodiy hamkorlikka ta’sir ko‘rsatishi mumkinligi sababli e’tiborga molik. Manbalardan birida Prezident Lining adovat va qarama-qarshilik moddiy hamda insoniy talafotlarga sabab bo‘lishi, iqtisodiyotga to‘siq bo‘lishi va demokratiyaga tahdid soluvchi bahona sifatida suiiste’mol qilinishi mumkinligi haqidagi fikri keltirilgan. Bu — Prezidentning muammoga bergan bahosi; faqat shu yilgi tabrikning o‘zi bilan aniq talafot ko‘lami yoki kelgusidagi siyosat samarasi tasdiqlangan degani emas.

Masalan, shartli ravishda, Janubiy va Shimoliy Koreya muloqotni qayta boshlab, iqtisodiy hamkorlik loyihalarini muhokama qilsa, shu loyihalarga aloqador odamlar yoki kompaniyalar hamkorlik imkoniyatlariga qiziqishi mumkin. Biroq deklaratsiyada iqtisodiy hamkorlik loyihalari borligi loyihalar darhol amalga oshiriladi yoki ularda ishtirok etish imkoniyati paydo bo‘ladi, degani emas. Amaliy ta’sir hukumat qanday choralarni taklif qilishiga, Shimoliy Koreya muloqotga rozi bo‘lish-bo‘lmasligiga va aniq kelishuvlarga erishilishiga bog‘liq.

Xabarlarda turlicha yoritilgan jihatlar

Har ikki xabarda Prezident Li 10·4 deklaratsiyasi ruhiga qaytishga chaqirgani hamda o‘zaro hurmat va ishonch, tinch-totuv yashashni ta’kidlagani aytilgan. Biroq xabarlardan biri deklaratsiyadagi harbiy masalalar, tinchlik tizimi va iqtisodiy hamkorlik mazmunini tushuntirib, Qurolli kuchlar kuni tabrigi va Shimoliy Koreyaning muloqotni rad etganini ham yoritgan. Boshqa xabarda esa adovat va qarama-qarshilikning iqtisodiyot hamda demokratiyaga ko‘rsatishi mumkin bo‘lgan ta’siri haqidagi Prezident Li bahosi, shuningdek, tinch-totuv yashashning uchta yo‘nalishi — inklyuziv, barqaror va mas’uliyatli tinchlik — bayon etilgan.

Sobiq prezident Ro Mu-hyonning Shimoliy Koreyaga tashrifi sanasi ham turlicha yoritilgan. Xabarlardan biri 2007-yilda u quruqlik yo‘li orqali harbiy demarkatsiya chizig‘idan o‘tganini tushuntirgan bo‘lsa, boshqasi uning quruqlik yo‘li bilan safarga chiqqan sanasini aniq ko‘rsatib, 2007-yil 2-oktabr deb yozgan. Har ikki xabarda 10·4 deklaratsiyasi 2007-yil 4-oktabrda kelishib olingani bir xil tarzda qayd etilgan.

Tasdiqlangan faktlar va hozircha noma’lum jihatlar

Tasdiqlangan faktlar

  • Prezident Li 2026-yil 4-oktabrda 10·4 deklaratsiyasining 19 yilligi tadbiriga yo‘llagan yozma tabrigida tinch-totuv yashash hamda adovat va qarama-qarshilikning ayovsiz doirasini to‘xtatish muhimligini ta’kidladi.
  • 10·4 deklaratsiyasini Prezident Ro Mu-hyon va Milliy mudofaa komissiyasi raisi Kim Chen Ir 2007-yil 4-oktabrda Pxenyanda kelishib olgan.
  • Deklaratsiyaga harbiy adovat munosabatlarini tugatish, tinchlik tizimini barpo etish borasidagi umumiy qarash, urushni rasman tugatish deklaratsiyasini ilgari surish bo‘yicha hamkorlik va iqtisodiy hamkorlik loyihalari kiritilgan.
  • Prezident Li 1-oktabr kuni Shimoliy Koreya bilan muloqotni tiklashga chaqirdi, Kim Yo-jong esa 2-oktabrdagi bayonotida bu chaqiriqni rad etdi.

Hozircha noma’lum jihatlar

  • Ochiq ma’lumotlarga qarab, hukumat 10·4 deklaratsiyasi ruhini hayotga tatbiq etish uchun qanday aniq choralarni ko‘rishni rejalashtirayotganini bilib bo‘lmaydi.
  • Shimoliy Koreya kelgusida Koreyalararo muloqot taklifiga rozi bo‘ladimi yoki muloqot qayta boshlanadimi — tasdiqlanmagan.
  • Deklaratsiyadagi tinchlik tizimi yoki iqtisodiy hamkorlik rejalari hozir qanday yo‘l bilan amalga oshirilishi ham hali ma’lum qilinmagan.

O‘quvchi nimalarni kuzatishi kerak

  • Hukumat tinch-totuv yashash rejasini amaliy siyosat yoki Koreyalararo takliflarga aylantiradimi — buni kuzatish kerak.
  • Shimoliy Koreya muloqotga chaqiriqqa qanday javob berishi va rad javobidan keyin pozitsiyasini o‘zgartirishi-o‘zgartirmasligini kuzatish mumkin.
  • Iqtisodiy hamkorlik yoki harbiy keskinlikni yumshatish bo‘yicha aniq kelishuvlar e’lon qilinadimi — shuni tekshirish kerak. Faqat yubiley munosabati bilan aytilgan bayonotning o‘zi loyihalar amalga oshirilishi yoki muloqot qayta boshlanishini qat’iy xulosa qilish uchun asos bo‘la olmaydi.

Manbalar