Janubiy Koreyada jinoyat odil sudlovining yangi davri boshlandi

2026-yil 2-oktabrda Jinoyat-protsessual qonuniga kiritilgan o‘zgartishlar kuchga kirdi. Shu kundan e’tiboran mamlakatdagi prokuratura idorasi tugatildi, uning o‘rniga Ayblov idorasi va Og‘ir jinoyatlarni tergov qilish agentligi ish boshladi.

Islohot mamlakatning jinoyat odil sudlovi tizimida tergov va ayblov vakolatlari qanday taqsimlanishiga ta’sir qiladi. Tergov — jinoyat alomatlarini aniqlash va dalillarni to‘plash; ayblov esa to‘plangan dalillarga tayanib, ishni sudga olib chiqish va sudda davlat nomidan qatnashishdir.

Fuqarolar ishtiroki birdamligi yangi idoralar ochilganini yakuniy o‘zgarish emas, islohotning boshlanishi deb baholadi. Tashkilot fikricha, yangi nomlar va tashkiliy tuzilma o‘z-o‘zidan adolatli hamda ishonchli tizimni kafolatlamaydi.

Tashkilot prokuratura idorasining tugatilishini uning uzoq yillar davomida vakolatlarini noto‘g‘ri va ortiqcha qo‘llagani oqibati, deb ta’rifladi.

Tashkilotning tanqidi: 78 yillik vakolatlar jamlanishi

Tashkilot bayonotida prokuratura 78 yil davomida tergov va ayblov vakolatlarini bir qo‘lda jamlagani aytiladi. Uning nazarida, bu vakolatlar suiiste’mol qilinishi jiddiy ijtimoiy muammolarni keltirib chiqargan va prokuratura idorasining tugatilishiga zamin yaratgan.

Tergov hamda ayblov bir tashkilot qo‘lida bo‘lsa, u dalillarni izlash bilan birga, ayni dalillar asosida kimni sudga berish haqida ham qaror qiladi. Vakolatlar ajratilganda esa bir idoraning faoliyatini boshqa idora tekshirib, noto‘g‘ri qarorlarni vaqtida aniqlash imkoniyati paydo bo‘lishi mumkin. Buni oddiy misolda tasavvur qilish mumkin: mahsulotni tekshiradigan inspektor uni sotishga ruxsat beradigan shaxs bilan aynan bir kishi bo‘lmasligi nazoratni kuchaytiradi.

Fuqarolar ishtiroki birdamligi prokuratura islohotlarga qarshilik ko‘rsatib, o‘z mavqeini saqlashga uringanini da’vo qildi. Tashkilotning aytishicha, prokuratura ilgari vakolatlaridan ortiqcha foydalangani uchun fuqarolardan uzr so‘ramagan va o‘z faoliyatini tanqidiy qayta ko‘rib chiqmagan.

Bu — tashkilotning siyosiy-huquqiy bahosi. Uning asosiy talabi esa yangi Ayblov idorasida ishlaydigan prokurorlar avvalgi tergov vakolatlari va xodimlariga yopishib olmasdan, ayblov va sud jarayonidagi huquqiy vazifalarga e’tibor qaratishi kerakligidir.

Ayblov idorasining vazifasi qanday o‘zgarishi kerak?

Yangi idora davlat nomidan jinoiy ayblovni ilgari surish va sudda uni asoslashga mas’ul bo‘lishi ko‘zda tutilgan. Boshqacha aytganda, u aybdorlik masalasini sud hal qilishi uchun dalillarni huquqiy jihatdan baholashi va ayblov pozitsiyasini taqdim etishi kerak.

  • Ayblov — muayyan shaxs jinoyat sodir etgan, degan da’voni qonuniy asoslar bilan sudga taqdim etish.
  • Sud jarayoni — tomonlar dalillar va huquqiy vajlarni keltiradigan, yakuniy qarorni esa sud chiqaradigan bosqich.
  • Huquqiy nazorat — tergov va ayblov ishlari qonun talablariga muvofiq olib borilayotganini tekshirish.

Shu sababli islohot natijasi faqat idoralarning nomi yoki xodimlar soni bilan o‘lchanmaydi. Muhim mezonlardan biri — yangi prokurorlar tergovni boshqarishga emas, ayblovni qonuniy va asosli ravishda sudga olib chiqishga qanchalik ixtisoslashishidir.

Bir nechta idora, bir nechta mas’uliyat

Yangi tizimda tergov va ayblov faoliyati turli tashkilotlar o‘rtasida taqsimlanadi. Ular orasida Milliy tergov shtabi, yangi Og‘ir jinoyatlarni tergov qilish agentligi, Ayblov idorasi va yuqori lavozimli davlat xizmatchilari jinoyatlarini tekshiradigan alohida idora mavjud.

Vakolatlarni turli idoralarga taqsimlash bir tashkilotda haddan tashqari katta kuch to‘planishining oldini olishga yordam berishi mumkin. Ammo idoralar ko‘payishi o‘z-o‘zidan samaradorlikni anglatmaydi: qaysi idora muayyan jinoyatni tekshirishi, dalillarni kim yig‘ishi va idoralar o‘rtasida kelishmovchilik tug‘ilsa, uni kim hal qilishi aniq bo‘lishi kerak.

Fuqarolar ishtiroki birdamligi qonunosti hujjatlarida (qonunni amalda qo‘llash tartibini belgilaydigan qo‘shimcha qoidalarda) prokurorlarning bevosita tergov o‘tkazishi va tergovga rahbarlik qilishi bilan bog‘liq eski normalar qolgan bo‘lishi mumkinligini bildirdi. Tashkilot bunday qoidalarni olib tashlash zarurligini ta’kidladi.

Yangi tuzilma barqaror ishlashi uchun tergov vakolatlari kimga tegishli ekani qonun va amaliy qoidalarda bir xil, ravshan belgilanishi kerak.

Muvofiqlashtirishdagi ehtimoliy muammolar

Bir ish bir necha idoraning vakolatiga tegishli мэт санагдаса, tergov kechikishi yoki idoralar o‘rtasida mas’uliyat bo‘linmay qolishi mumkin. Masalan, murakkab moliyaviy jinoyatda bir idora hujjatlarni, boshqasi esa gumon qilinuvchilar bilan bog‘liq dalillarni tekshirsa, ma’lumot almashishdagi uzilishlar butun ishga ta’sir ko‘rsatadi.

Shu bois yangi tizimda idoralar o‘rtasida ma’lumot almashish, ishni bir idoradan boshqasiga o‘tkazish va vakolatlar bo‘yicha nizolarni hal qilish tartibi amalda sinalishi kerak. Bular yangi idoralar yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan muammolar bo‘lib, ularning qanday hal etilishi islohot samaradorligiga ta’sir qiladi.

Og‘ir jinoyatlarni tergov qilish agentligi oldidagi ikki sinov

Fuqarolar ishtiroki birdamligi yangi Og‘ir jinoyatlarni tergov qilish agentligining tergov salohiyatini oshirish kerakligini ham qayd etdi. Fuqarolar moliyaviy yoki boshqa murakkab jinoyatlar bo‘yicha tekshiruvlar sustlashib qolishidan xavotir olmasligi uchun agentlik va Milliy tergov shtabining imkoniyatlarini mustahkamlash lozim.

Murakkab jinoyatlarni tekshirish ko‘p vaqt, maxsus bilim va katta hajmdagi ma’lumotlarni tahlil qilishni talab qilishi mumkin. Masalan, moliyaviy jinoyatni aniqlash uchun bank yozuvlari, kompaniyalar o‘rtasidagi bitimlar va elektron hujjatlarni birgalikda o‘rganishga to‘g‘ri keladi. Tashkilot aynan shu kabi ishlarni yuqori sifatda olib borish uchun yangi idoralarning amaliy salohiyati kuchli bo‘lishi kerakligini uqtirdi.

Agentlik oldidagi ikkinchi muhim masala — eski prokuratura tizimining vakolatlarini boshqa nom bilan qayta tiklamaslik. Tashkilot yangi idora “ikkinchi prokuratura”ga yoki avvalgi og‘ir jinoyatlar bo‘linmasining kattalashtirilgan shakliga aylanib qolmasligi uchun nazoratni susaytirmaslik kerakligini aytdi.

  • Tergov vakolatlari aniq chegaralangan bo‘lishi kerak.
  • Idora faoliyati ustidan mustaqil va qonuniy nazorat ishlashi zarur.
  • Murakkab jinoyatlarni tekshirish uchun xodimlar, bilim va texnik imkoniyatlar yetarli bo‘lishi lozim.
  • Tergov va ayblov o‘rtasidagi vazifalar amaliyotda ham ajratilishi kerak.

Islohotning muvaffaqiyati kundalik amaliyotda bilinadi

Yangi tizimga o‘tish davrida fuqarolar uchun eng muhim savol — huquqbuzarlik haqida xabar berilgach, ishni qaysi idora ko‘rib chiqishi va tergov qanchalik tez hamda xolis olib borilishidir. Agar vakolatlar chalkash bo‘lsa, murojaatlar bir idoradan boshqasiga o‘tib vaqt yo‘qotishi mumkin. Aksincha, vazifalar ravshan va idoralar hamkorligi puxta bo‘lsa, vakolatlarni ajratish qarorlar ustidan qo‘shimcha nazoratni kuchaytiradi.

Fuqarolar ishtiroki birdamligi hukumat va hukmron partiyani islohotni davom ettirishga chaqirdi. Tashkilot nuqtayi nazaridan, yangi idoralarni tuzish — boshlang‘ich qadam; qonunosti qoidalarini moslashtirish, eski vakolatlarni bartaraf etish va tergov idoralarining salohiyatini oshirish ham zarur.

Keyingi bosqichda nimalar kuzatiladi?

Islohotning haqiqiy ta’siri yangi idoralar kundalik ish boshlaganidan keyin ayon bo‘ladi. Quyidagi masalalar ayniqsa muhim:

  • Tergov va ayblov vakolatlari qog‘ozda emas, amalda ham ajratiladimi?
  • Murakkab jinoyatlar bo‘yicha tekshiruvlar sifatli va o‘z vaqtida olib boriladimi?
  • Idoralar o‘rtasida ishni topshirish va ma’lumot almashish tartibi samarali ishlaydimi?
  • Yangi agentlik avvalgi tizimdagi vakolatlar jamlanishini takrorlamaydimi?
  • Fuqarolar tergov va ayblov qarorlariga nisbatan ko‘proq ishonch bildira boshlaydimi?

Janubiy Koreyada prokuratura idorasining tugatilishi uzoq yillik tuzilmani o‘zgartirgan muhim qadamdir. Biroq tashkilot ogohlantirganidek, islohotning natijasi yangi idoralar ochilgani bilan emas, vakolatlar qanday qo‘llanishi va fuqarolar huquqlari qay darajada himoya qilinishi bilan belgilanadi.