Noyabrda bo‘lib o‘tadigan oraliq saylovlar arafasida AQSh prezidenti Donald Tramp AQShga investitsiya kiritishga bosim o‘tkazish va naqd pul berish bo‘yicha va’dalarni ketma-ket ilgari surdi. 3-oktabr kuni Ogayo shtatidagi saylovoldi mitingida u xorijiy kompaniyalar taxminan bir yarim yil ichida AQShda zavod qurmasa, ularga 150–300 foiz boj solinishini aytdi. Janubiy Koreya hukumati ishtirok etish-etmaslikni hali hal qilmagan Alyaskadagi gazni o‘zlashtirish loyihasi yuzasidan esa Koreyani imzo qo‘yishga undab, «ikki baravar oshiraman» dedi. Shu davrda u qariyalarga chek yuborish va AQShdagi katta yoshli fuqarolarga naqd pul berish va’dalarini ham takrorladi.

Asosiy ma’lumot va kontekst

Bojlar haqidagi bayonot oddiy savdo shioridan ko‘ra ko‘proq narsani anglatadi: bu xorijiy kompaniyalarning investitsiya qarorlarini AQShda zavod qurish bilan bog‘lashga qaratilgan bosimdir. Xabarlarga ko‘ra, Tramp ma’muriyati Xitoyga yoki muayyan tovarlarga yuzlab foizlik boj solish bilan tahdid qilgan, biroq shu darajadagi bojni biror muayyan davlatga amalda joriy qilmagan. Demak, bu bayonotni boj joriy etilishi aniq bo‘ldi, deb emas, balki investitsiya qilinmasa, bosim kuchayishi mumkinligi haqidagi tahdid sifatida tushunish kerak.

Janubiy Koreyaga aloqador masala — Alyaskada suyultirilgan tabiiy gaz (LNG — tashish uchun suyuq holga keltirilgan tabiiy gaz)ni o‘zlashtirish loyihasi. Prezident Tramp Koreyaning AQShga kiritadigan investitsiya mablag‘i ushbu loyihaga yo‘naltirilishini e’lon qildi, biroq Janubiy Koreya hukumati investitsiyada qatnashishga hali rozilik bermadi. Prezident Tramp Koreya tez orada imzo qo‘ymasa, «ikki baravar oshirishini» aytdi, ammo nimani oshirishini aniq aytmadi. Xabarda bu gap bojlarni oshirishni nazarda tutayotganga o‘xshashi haqidagi talqin keltirilgan, lekin amalda qanday chora ko‘rilishi hal qilinmagan.

Bu bosim avvalgi savdo muzokaralari bilan ham bog‘liq. Bir xabarda aytilishicha, AQSh Savdo vakili idorasi (미 무역대표부) Savdo to‘g‘risidagi qonunning 301-bo‘limiga (무역법 301조) asosan Janubiy Koreyaga 12,5 foizlik boj joriy etgach, ortiqcha ishlab chiqarishga doir qo‘shimcha tekshiruv olib bormoqda. Shuningdek, Janubiy Koreya hukumati qo‘shimcha bojni 2,5 foizdan pastga tushirish bo‘yicha muzokara qilmoqda. Boshqa bir xabarda Janubiy Koreyaning AQShga investitsiya kiritish majburiyati bojlarni pasaytirish bilan bog‘liqligi, Alyaskadagi loyihada qatnashish esa bu investitsiya majburiyatini bajarish usulimi-yo‘qmi, ikki davlat o‘rtasidagi muhim masala ekani tushuntirilgan.

Saylovdagi vaziyat ham bu bayonotlarning foni sifatida tilga olinmoqda. Alyaska an’anaviy ravishda Respublikachilar partiyasi kuchli bo‘lgan shtat, ammo ayrim so‘rovnomalarda Demokratlar partiyasidan nomzod Meri Peltola Respublikachilar partiyasidan amaldagi senator Den Sallivandan oldinda edi. 3-oktabr kuni e’lon qilingan The New York Times–Siena so‘rovida (뉴욕타임스·시에나 조사) Respublikachilar partiyasi kuchli bo‘lgan Texas, Alyaska, Ogayo, Ayova va Kanzas shtatlarida Demokratlar partiyasidan senatorlikka nomzodlar yetakchilik qilayotgani yoki xatolik chegarasi doirasida keskin raqobat borligi ko‘rsatildi. Bu so‘rov o‘tkazilgan paytdagi vaziyatni aks ettiradi, saylov natijasini emas.

Bu xabar nimani anglatadi

Janubiy Koreya kompaniyalari va hukumati uchun investitsiya qarorlari bilan bojlar bo‘yicha muzokaralar bir-biriga bog‘lanib qolishi xavfi kuchayishi mumkin. Bunga sabab — Janubiy Koreya loyiha ishtirokini hali tasdiqlamagan bo‘lsa-da, AQSh prezidenti investitsiya mablag‘i qayerga sarflanishini avvaldan e’lon qildi, imzo qo‘yishni tezlashtirishni talab qildi va bojlarni tilga oldi. Biroq xabarlarning o‘zidan Janubiy Koreya amalda investitsiya qilmasa, qaysi boj qachon joriy etilishi yoki «ikki baravar» deganda nima nazarda tutilganini aniqlab bo‘lmaydi. Noaniq bosim bayonotlarini aniq belgilangan siyosiy choralardan farqlash muhim.

Masalan, Janubiy Koreya kompaniyasi AQShga eksport bilan bog‘liq investitsiya qarorini ko‘rib chiqayotgan bo‘lsa, investitsiya loyihasining daromadliligini va hukumatlararo muzokaralarda belgilangan boj shartlarini alohida tekshirishi kerak bo‘lishi mumkin. Ayniqsa, Alyaska loyihasida ishtirok etish qarori bilan birga investitsiya miqdori va shartlari ham hal qilinmagani sababli, prezidentning bayonotini Janubiy Koreya hukumatining yakuniy qarori deb qabul qilish qiyin.

AQSh saylovchilari uchun naqd pul va’dalarining manbasi va Kongress ma’qullashi hal qiluvchi ahamiyatga ega. Prezident Tramp 20 milliondan ortiq qariyalarga Medicare sug‘urta badallarini qoplash uchun 90 dollarlik cheklar yuborishni zudlik bilan boshlashini yozdi. Shuningdek, Respublikachilar partiyasi Kongressning har ikki palatasida ko‘pchilikni saqlab qolsa, AQShdagi barcha katta yoshli fuqarolarga 5 ming dollardan berishni — «Tramp dividendi»ni — va’da qildi. Xabarda bu ikki siyosat uchun 1,3 trillion dollardan ortiq mablag‘ kerak bo‘lishi kutilayotgani, ular budjet taqchilligi va narxlar oshishini kuchaytirishi mumkinligi hamda Kongress ma’qullashini olish qiyin bo‘lishi aytilgan. Biroq mablag‘lar haqiqatan beriladimi yoki ma’qullanadimi, hozircha tasdiqlanmagan.

Saylovchilarga ovoz berishga chaqiriq ham e’tiborga molik. Prezident Tramp avvaldan muddatidan oldin va pochta orqali ovoz berish saylovdagi firibgarlik uchun ishlatilishini da’vo qilib kelgan, biroq bu safargi videoda saylovchilarni muddatidan oldin, pochta orqali yoki saylov kuni ovoz berishga chaqirdi. Ovoz berish usullari haqidagi avvalgi da’volari bilan bu galgi chaqirig‘i yonma-yon mavjudligi saylov davrida uning xabarlari o‘zgarganini ko‘rsatadi. Buning o‘zi saylovchilarning ovoz berish xatti-harakati yoki saylov natijalari qanday o‘zgarishini aniqlashga imkon bermaydi.

Xabarlar o‘rtasidagi farqlar

Ikki xabarda ham AQShda zavod qurishni talab qilgan bayonot va Janubiy Koreyaning Alyaska loyihasida qatnashishi hali hal qilinmagani qayd etilgan. Biroq investitsiya majburiyatining tafsilotlari turlicha yoritilgan. Bir xabarda 350 milliard dollarlik investitsiya majburiyati kemasozlik sohasidagi hamkorlik uchun 150 milliard dollar va strategik investitsiyalar uchun 200 milliard dollarga ajratilgan, shuningdek, Janubiy Koreya loyiha bo‘yicha yakuniy ko‘rib chiqish olib borayotgani tushuntirilgan. Boshqa xabarlarda investitsiya tuzilmasi batafsil yoritilmagan.

«Ikki baravar» degan bayonotning kontekstini ham farqlash lozim. Bir xabarda prezident Tramp nimani ikki baravar oshirishini aytmagani, lekin bu bojlarni oshirishni nazarda tutayotganga o‘xshashi qo‘shimcha qilingan. Boshqa xabarlarda esa Janubiy Koreya loyihani istamasa, undan ko‘proq xarajat undirilishi haqidagi alohida bayonot ham keltirilgan. Bu ikki iborani bir xil chora deb qat’iy aytish uchun asos yo‘q.

Tasdiqlangan faktlar va hozircha noma’lum jihatlar

Tasdiqlangan faktlar

  • Prezident Tramp xorijiy kompaniyalar taxminan bir yarim yil ichida AQShda zavod qurmasa, ularga 150–300 foiz boj solinishini aytdi.
  • Janubiy Koreya hukumati Alyaskadagi gazni o‘zlashtirish loyihasiga investitsiya kiritishda qatnashish haqida yakuniy qaror qabul qilmagan.
  • Prezident Tramp Janubiy Koreya tez orada imzo qo‘ymasa, «ikki baravar oshirishini» aytdi, biroq nimani oshirishini aniq aytmadi.
  • Prezident Tramp qariyalarga 90 dollarlik chek berish va katta yoshli fuqarolarga 5 ming dollardan to‘lash va’dalarini ilgari surdi.
  • Respublikachilar partiyasi kuchli bo‘lgan besh shtatda Demokratlar partiyasidan senatorlikka nomzodlar yetakchilik qilayotgani yoki keskin raqobat borligi ko‘rsatilgan so‘rovnoma haqida xabar berildi.

Hozircha noma’lum jihatlar

  • «Ikki baravar oshirish» nimani anglatishi va bu amalda boj chorasiga olib kelishi noma’lum.
  • Naqd pul berish haqidagi va’dalar Kongress ma’qullashini oladimi yoki amalda to‘lovga aylanadimi, tasdiqlanmagan.
  • Noyabrdagi oraliq saylovlarda shtatlar bo‘yicha senatorlik saylovlari va Respublikachilar partiyasining Kongressning har ikki palatasidagi o‘rinlari qanday taqsimlanishi hozircha noma’lum.

O‘quvchi nimalarni kuzatishi kerak

  • Janubiy Koreya hukumati Alyaska loyihasida qatnashish va investitsiya shartlarini yakuniy tasdiqlagan-tasdiqlamaganini tekshirish kerak.
  • AQSh Savdo vakili idorasining qo‘shimcha tekshiruv natijalari va Janubiy Koreya hukumatining bojlar bo‘yicha muzokaralarida qo‘shimcha boj stavkasi qanday belgilanishini kuzatish lozim.
  • AQShdagi naqd pul to‘lash va’dalarini Kongress ma’qullashi va haqiqiy to‘lovlar bo‘yicha qaror tasdiqlanmaguncha, kafolatlangan yordam deb hisoblamaslik ma’qul.

Manbalar