AI làm thay con người: Giá trị của chúng ta sẽ giảm đi, hay xã hội phải định giá lại?

Khi AI hoàn thành trong vài phút công việc từng mất nhiều đêm

Hãy hình dung một trưởng nhóm kế hoạch đã làm việc 15 năm. Có những bản đề án kinh doanh trước đây khiến người đó phải thức nhiều đêm để thu thập thông tin, sắp xếp lập luận và viết bản thảo. Giờ đây, một công cụ AI tạo sinh (trí tuệ nhân tạo có thể tạo văn bản, hình ảnh hoặc mã máy tính theo yêu cầu) có thể làm bản nháp chỉ trong vài phút. Sau khi kiểm tra số liệu, chỉnh sửa câu chữ và gửi tài liệu cho lãnh đạo, người ấy có thể nghe đồng nghiệp nói đùa rằng từ nay sẽ được về sớm.

Nhưng thay vì nhẹ nhõm, người lao động có thể cảm thấy bất an. Điều khiến họ lo lắng không chỉ là nguy cơ mất việc, mà còn là câu hỏi sâu hơn: nếu kinh nghiệm tích lũy suốt nhiều năm có thể được máy móc bắt chước nhanh chóng, giá trị của chính mình sẽ được chứng minh bằng cách nào?

Trong thời gian dài, nhiều người tìm thấy ý nghĩa và vị trí của mình thông qua công việc. Giúp đồng nghiệp xử lý bảng tính rối rắm, xoa dịu khách hàng đang tức giận hay tìm ra xu hướng giữa hàng nghìn dòng dữ liệu đều có thể khiến một người cảm thấy mình hữu ích. Công việc vì thế vừa là nguồn thu nhập, vừa là nơi con người nhận ra mình đang đóng góp cho người khác và cho xã hội.

AI có thể làm thay một số việc, nhưng điều đó không tự động trả lời câu hỏi con người có giá trị đến đâu. Câu trả lời còn phụ thuộc vào cách xã hội ghi nhận đóng góp và phân chia thành quả.

Để hiểu điều gì đang thay đổi, cần tách giá trị lao động thành ba khía cạnh: giá cả mà thị trường trả cho một công việc, đóng góp mà công việc ấy mang lại cho người khác và xã hội, và phẩm giá – cảm nhận rằng bản thân được cần đến, được tôn trọng và có tiếng nói. Trước đây, nhiều người cho rằng ba yếu tố này thường đi cùng nhau. Trong thời đại AI, chúng có thể tách rời: công việc có ích nhưng lương thấp, hoặc một kỹ năng được trả công cao hôm nay nhưng nhanh chóng mất giá khi công nghệ phổ biến.

Kỹ năng khan hiếm có thể mất giá nhanh

AI hiện có thể hỗ trợ hoặc thực hiện một phần những công việc trí óc như soạn báo cáo, rà soát tài liệu pháp lý, dịch thuật cơ bản và viết mã máy tính. Đây là những kỹ năng mà nhiều người từng phải học qua trường lớp và tích lũy kinh nghiệm trong thời gian dài. Khi doanh nghiệp có thể sử dụng phần mềm với chi phí thấp hơn nhiều so với việc thuê người làm từng đầu việc, cách họ định giá lao động cũng có thể thay đổi.

Các nhà kinh tế Daron Acemoglu và Pascual Restrepo phân tích tự động hóa không chỉ như một cách làm tăng năng suất, mà còn như việc phân chia lại nhiệm vụ giữa con người và máy móc. Năng suất là lượng sản phẩm hoặc công việc hoàn thành trong một khoảng thời gian nhất định. Nếu máy móc tiếp nhận những nhiệm vụ trước đây do nhân viên làm, tổng sản lượng có thể tăng, nhưng phần giá trị thuộc về người lao động chưa chắc tăng theo.

Một ví dụ đơn giản: nếu AI giúp nhân viên hoàn thành bản kế hoạch trong nửa thời gian, điều đó không có nghĩa tiền lương của họ sẽ tăng gấp đôi. Công ty có thể giao thêm việc trong phần thời gian được tiết kiệm, giảm nhu cầu tuyển nhân viên mới hoặc dùng khoản tiết kiệm để tăng lợi nhuận. Thị trường không tự đặt ra quy tắc buộc doanh nghiệp phải chuyển thời gian tiết kiệm được thành ngày nghỉ, lương cao hơn hay điều kiện làm việc tốt hơn.

Thay đổi cũng có thể diễn ra ngay cả khi người lao động vẫn giữ nguyên chức danh. Một chuyên viên nghiên cứu hoặc quản lý cấp cao có thể dần ít tự tìm hiểu, phân tích và quyết định hơn, trong khi hệ thống đề xuất phương án còn người đó chỉ kiểm tra rồi phê duyệt. Trên thống kê, họ vẫn có việc làm; bên trong công việc, kỹ năng, quyền quyết định và khả năng tự chủ có thể suy giảm từng bước.

Vì thế, tác động đầu tiên của AI có thể không phải là hàng loạt vị trí biến mất ngay lập tức. Điều thay đổi sớm hơn có thể là giá trị thị trường của kỹ năng, mức độ chuyên môn mà người lao động được phép sử dụng và quyền thương lượng của họ. Nếu một doanh nghiệp có thể dễ dàng thay thế phần việc bằng phần mềm hoặc thuê ít người hơn, nhân viên có thể khó yêu cầu mức lương hay điều kiện tốt hơn.

Lời khen về sự đồng cảm không thay thế được tiền lương

Một quan điểm lạc quan cho rằng khi máy móc sản xuất hàng loạt nội dung và dịch vụ, những điều máy khó làm tốt như sự đồng cảm, chăm sóc, phán đoán đạo đức và sự ấm áp trong quan hệ con người sẽ trở nên quý giá hơn. Lập luận này có phần hợp lý: một chatbot có thể trả lời câu hỏi thường gặp, nhưng việc chăm sóc người cao tuổi yếu sức, hỗ trợ một gia đình đang khủng hoảng hay ôm một đứa trẻ đang hoảng sợ đòi hỏi sự hiện diện và thấu hiểu trong hoàn cảnh cụ thể.

Tuy nhiên, những công việc ấy đã quan trọng từ lâu, trước khi AI xuất hiện. Nhân viên chăm sóc người cao tuổi, nhân viên xã hội và giáo viên mầm non vẫn đang nâng đỡ cuộc sống của nhiều người. Câu hỏi cần đặt ra là: xã hội đã trả công cho họ như thế nào?

Ở đây xuất hiện một nghịch lý. Một công việc có thể rất cần thiết đối với cộng đồng mà vẫn nhận mức lương thấp. Việc phẩm chất con người trở nên khan hiếm hơn cũng không bảo đảm tiền lương sẽ tự tăng. Giá trị xã hội và giá cả thị trường không phải lúc nào cũng trùng nhau. Nếu chính sách và các thỏa thuận xã hội không thay đổi, câu nói rằng “sự đồng cảm sẽ ngày càng quý giá” có thể chỉ là lời khen, trong khi người làm công việc chăm sóc vẫn thiếu thu nhập và điều kiện làm việc xứng đáng.

• Chăm sóc người bệnh và người cao tuổi giúp duy trì sức khỏe, sự an toàn và phẩm giá của họ.
• Giáo dục trẻ nhỏ đặt nền móng cho khả năng học tập và phát triển về sau.
• Hỗ trợ xã hội có thể giúp gia đình vượt qua khủng hoảng và giảm nguy cơ bị cô lập.

Những đóng góp này không dễ quy thành số lượng sản phẩm hay tốc độ xử lý. Nếu chỉ đánh giá lao động bằng những gì có thể đếm nhanh, xã hội có nguy cơ tiếp tục xem nhẹ những việc quan trọng nhất đối với đời sống con người.

AI có thể là trợ lý, cũng có thể trở thành công cụ giám sát

Một cách nhìn thực tế hơn là xem AI như công nghệ làm thay đổi từng nhiệm vụ trong một nghề, thay vì mặc định nó sẽ xóa bỏ toàn bộ nghề nghiệp. Phần lớn công việc gồm nhiều nhiệm vụ khác nhau. Một số có thể tự động hóa, trong khi những phần khác vẫn cần con người hiểu bối cảnh, giao tiếp, xử lý ngoại lệ và chịu trách nhiệm cho quyết định.

Một phân tích của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO, cơ quan của Liên Hợp Quốc chuyên về các vấn đề lao động) năm 2025 ước tính khoảng một trong bốn người lao động trên thế giới làm những nghề có mức độ tiếp xúc nhất định với AI tạo sinh. Tuy nhiên, mức độ tiếp xúc không đồng nghĩa với việc toàn bộ công việc sẽ biến mất. Với nhiều nghề, công nghệ có khả năng biến đổi cách làm việc hơn là thay thế hoàn toàn người làm.

Một nghiên cứu về công cụ hỗ trợ chăm sóc khách hàng dựa trên AI đã theo dõi 5.179 nhân viên. Kết quả cho thấy số vấn đề được giải quyết mỗi giờ tăng trung bình 14% ở nhóm sử dụng công cụ. Với những nhân viên ít kinh nghiệm hoặc có kỹ năng thấp hơn, mức tăng năng suất vào khoảng 34%. Một cách lý giải là hệ thống AI giúp phổ biến một phần cách xử lý và kinh nghiệm của những nhân viên giỏi cho người mới, nhờ đó thu hẹp khoảng cách giữa các nhóm.

Đây là một ví dụ cho thấy AI có thể đóng vai trò như người đồng hành, giúp người lao động xử lý công việc nhanh hơn và học hỏi từ những gợi ý có sẵn. Nhưng công nghệ tương tự cũng có thể được dùng để theo dõi thời lượng mỗi cuộc gọi, số việc đã xử lý và tốc độ phản hồi. Khi từng thao tác đều được ghi lại và chấm điểm, năng suất tăng lên chưa chắc đồng nghĩa với việc nhân viên có nhiều quyền tự quyết hơn.

Câu hỏi không chỉ là con người có làm việc cùng AI hay không. Cần hỏi ai sở hữu công nghệ, ai đặt mục tiêu công việc và ai được hưởng thời gian cùng lợi ích do năng suất tăng thêm tạo ra.

Nếu một nhân viên dùng AI để hoàn thành nhiệm vụ nhanh hơn nhưng bị yêu cầu xử lý gấp đôi số lượng công việc, phần lợi ích có thể chủ yếu thuộc về doanh nghiệp. Nếu thời gian tiết kiệm được được dùng để giảm giờ làm, đào tạo kỹ năng hoặc nâng chất lượng phục vụ, người lao động và khách hàng cũng có thể được hưởng lợi. Vì vậy, AI trong nơi làm việc không chỉ là vấn đề kỹ thuật mà còn liên quan đến quyền lực, cách tổ chức công việc và việc phân chia lợi ích.

Khi AI nhận việc đơn giản, người mới học nghề bằng cách nào?

Nhiều người cho rằng khi máy móc đảm nhận các nhiệm vụ đơn giản, con người sẽ chuyển sang công việc cao cấp hơn, đòi hỏi sáng tạo, đặt câu hỏi và phán đoán. Nhưng những năng lực ấy không tự nhiên xuất hiện. Chúng thường hình thành qua nhiều năm thực hành, kể cả những công việc ban đầu tưởng như lặp đi lặp lại.

Một luật sư mới vào nghề học cách hiểu pháp luật bằng việc đọc nhiều hồ sơ và đối chiếu các vụ việc. Một phóng viên tập sự học cách đánh giá thông tin qua những lần tìm nguồn tin, kiểm tra tuyên bố và sửa bản thảo. Một lập trình viên trẻ hiểu cấu trúc của hệ thống bằng cách viết những đoạn mã nhỏ, mắc lỗi rồi tìm cách sửa. Những nhiệm vụ ban đầu ấy giống các bậc thấp của một chiếc thang học nghề: chúng cho người mới cơ hội tích lũy kinh nghiệm trước khi được giao việc khó và quan trọng hơn.

Nếu doanh nghiệp giao phần việc đầu vào cho AI rồi chỉ tuyển người đã có kinh nghiệm, người mới có thể không tìm được nơi để học. Họ thiếu kinh nghiệm nên không được tuyển, nhưng không được tuyển thì cũng không có cơ hội tạo ra kinh nghiệm. Đây là vòng luẩn quẩn có thể làm suy yếu quá trình đào tạo cả một thế hệ lao động.

Nghịch lý là xã hội có thể yêu cầu người trẻ kiểm tra và phản biện câu trả lời của AI mà không cho họ đủ cơ hội tự làm công việc để nhận ra khi nào câu trả lời ấy sai. Người chưa từng xử lý hồ sơ thực tế sẽ khó phát hiện một chi tiết pháp lý bị bỏ sót; người chưa từng sửa lỗi trong hệ thống sẽ khó đánh giá một đoạn mã được tạo ra có an toàn hay không.

Do đó, thách thức giáo dục trong thời đại AI không chỉ là quyết định cần dạy bao nhiêu kiến thức. Còn phải tìm cách bảo tồn trải nghiệm hình thành năng lực phán đoán. Nếu AI lấy đi những bậc đầu tiên của thang học nghề, doanh nghiệp, trường học và xã hội cần tạo ra những lộ trình khác để người trẻ được thực hành, được mắc lỗi có kiểm soát và được hướng dẫn bởi người có kinh nghiệm.

Định giá con người không thể chỉ dựa vào thị trường

Nếu chỉ xét giá cả thị trường, một số loại lao động có thể mất giá khi kiến thức và kỹ năng vốn khan hiếm được AI cung cấp với chi phí thấp. Người làm những công việc ấy có thể mất lợi thế thương lượng. Nhưng xét về đóng góp xã hội, chăm sóc người khác, hòa giải xung đột, nhận biết điều gì cần làm và chịu trách nhiệm cho quyết định vẫn có thể trở nên quan trọng hơn.

Vấn đề là tầm quan trọng ấy không tự động biến thành mức lương cao, thời gian nghỉ nhiều hơn hay quyền tự chủ lớn hơn. Cần có lựa chọn chính sách và sự đồng thuận xã hội để bảo đảm thành quả do công nghệ tạo ra không chỉ tập trung vào một số doanh nghiệp hoặc người sở hữu hệ thống.

Điều đáng bàn vì vậy không chỉ là AI sẽ thay thế bao nhiêu việc làm. Câu hỏi lớn hơn là sự phong phú mà AI tạo ra sẽ được chia sẻ với ai, và con người sẽ còn những vị trí nào để đóng góp cho cộng đồng.

Có thể bắt đầu bằng những việc cụ thể:

• Chia sẻ lợi ích năng suất: thiết kế cách để người lao động cũng được hưởng lợi khi công nghệ giúp tiết kiệm thời gian và chi phí, chẳng hạn thông qua tiền lương, thời gian nghỉ hoặc cơ hội đào tạo.
• Trả công xứng đáng cho công việc chăm sóc: xem xét lại thu nhập, điều kiện làm việc và sự công nhận dành cho những nghề trực tiếp hỗ trợ con người.
• Tạo lộ trình học nghề mới: dành cho người trẻ cơ hội thực hành và được hướng dẫn, thay vì để các nhiệm vụ đầu vào biến mất mà không có phương án thay thế.
• Bảo vệ quyền tự chủ tại nơi làm việc: minh bạch cách hệ thống theo dõi và đánh giá nhân viên, đồng thời tránh để các chỉ số tự động quyết định mọi khía cạnh của công việc.
• Công nhận đóng góp trong cộng đồng: nhìn nhận giá trị của giáo dục, chăm sóc, văn hóa và bảo vệ môi trường, ngay cả khi kết quả của chúng khó đo bằng số lượng sản phẩm.

Hỗ trợ thu nhập là cần thiết nếu người lao động mất việc hoặc gặp khó khăn khi chuyển nghề, nhưng chỉ tiền thôi có thể chưa đủ. Con người cũng cần cơ hội tham gia, đóng góp và được nhìn nhận như một thành viên có ích của cộng đồng. Một khoản trợ cấp có thể giúp trang trải sinh hoạt, nhưng không nhất thiết tạo ra cảm giác rằng năng lực và sự hiện diện của một người vẫn được xã hội coi trọng.

Hãy trở lại với người trưởng nhóm ngồi trước màn hình lúc một giờ sáng. Cảm giác lạnh người khi thấy AI hoàn thành bản nháp trong vài phút không chỉ là nỗi sợ công nghệ. Đó còn là câu hỏi rất đời thường: ngày mai mình có còn là người mà ai đó cần đến hay không?

AI khiến chúng ta phải suy nghĩ lại về cách đánh giá lao động. Giá trị con người không nên được quyết định bằng cuộc đua xem ai làm nhanh hơn máy móc. Nó còn phụ thuộc vào việc xã hội ghi nhận sự đóng góp ra sao, phân chia thành quả công nghệ thế nào và mở ra những vị trí tham gia có ý nghĩa cho mọi người bằng cách nào.

AI làm thay một số công việc không có nghĩa giá trị của con người phải giảm theo. Thị trường không thể tự mình đưa ra câu trả lời đầy đủ. Cuối cùng, cách xã hội định giá con người được hình thành từ những lựa chọn chung của chúng ta.