Hàn Quốc giải thể viện công tố sau 78 năm: Vì sao đây mới chỉ là khởi đầu cải cách?

Một bước ngoặt trong hệ thống tư pháp hình sự Hàn Quốc

Ngày 2/10/2026, khi bộ luật tố tụng hình sự sửa đổi có hiệu lực, Viện Công tố Hàn Quốc chính thức bị giải thể. Cùng lúc, Cơ quan Công tố và Cơ quan Điều tra Tội phạm Nghiêm trọng bắt đầu hoạt động, mở ra một cấu trúc mới trong việc điều tra và truy tố các vụ án.

Tổ chức Tham gia Đoàn kết, một tổ chức dân sự tại Hàn Quốc, hoan nghênh thay đổi này nhưng nhấn mạnh rằng đây mới chỉ là điểm khởi đầu. Theo tổ chức, việc thay thế tên gọi hay cơ cấu cơ quan chưa đủ để bảo đảm quyền lực tư pháp được sử dụng đúng cách.

“Việc Viện Công tố biến mất khỏi lịch sử là hệ quả của chính cơ quan này”, tổ chức tuyên bố, đồng thời gọi đây là bước đầu của cải cách hệ thống tư pháp hình sự.

Tranh cãi về quyền lực của viện công tố

Theo tổ chức, trong 78 năm, viện công tố nắm giữ quyền điều tra và quyền truy tố (quyền đưa người bị nghi phạm ra tòa) ở mức tập trung cao. Tổ chức cho rằng việc hai quyền lực quan trọng cùng nằm trong một cơ quan đã dẫn tới những trường hợp lạm quyền và gây tổn hại xã hội nghiêm trọng.

Trong một vụ án hình sự, điều tra và truy tố là hai giai đoạn có liên quan nhưng khác nhau. Điều tra là quá trình thu thập thông tin, lời khai và chứng cứ; truy tố là quyết định có đưa vụ việc ra xét xử hay không. Khi cùng một cơ quan có ảnh hưởng lớn ở cả hai giai đoạn, những người ủng hộ cải cách lo ngại quyền lực kiểm soát lẫn nhau sẽ không đủ mạnh.

Tổ chức cũng chỉ trích việc viện công tố, theo đánh giá của họ, chống lại cải cách để bảo vệ lợi ích của chính mình. Họ cho rằng cơ quan này chưa nghiêm túc nhìn nhận những lần quyền lực công tố bị sử dụng sai và chưa đưa ra lời xin lỗi công khai với người dân.

Cơ quan Công tố cần tập trung vào vai trò nào?

Theo quan điểm của tổ chức, các công tố viên thuộc cơ quan mới nên từ bỏ việc cố duy trì quyền điều tra và đội ngũ điều tra của mô hình cũ. Thay vào đó, họ cần tập trung vào công việc của một công tố viên: xem xét căn cứ buộc tội, quyết định truy tố và trình bày lập luận trước tòa.

Điều này không có nghĩa là công tố viên chỉ làm thủ tục hành chính. Họ vẫn cần đánh giá chứng cứ, bảo đảm cáo buộc có cơ sở pháp lý và giải thích trước tòa vì sao vụ án nên được xét xử. Có thể hình dung sự phân công này như việc tách người thu thập chứng cứ khỏi người quyết định có đưa cáo buộc ra trước thẩm phán hay không.

Tổ chức cho rằng muốn khôi phục niềm tin của công chúng, Cơ quan Công tố phải tập trung vào truy tố và tranh tụng tại tòa, thay vì bám giữ các quyền điều tra trước đây.

Nhiều cơ quan cùng tham gia: lợi ích và thách thức

Mô hình mới có nhiều đầu mối hơn, gồm Cơ quan Điều tra Tội phạm Nghiêm trọng, Cơ quan Điều tra Quốc gia, Cơ quan Công tố và Cơ quan Điều tra Tội phạm của Quan chức Cấp cao. Việc phân chia nhiệm vụ có thể giúp quyền lực không tập trung vào một tổ chức duy nhất, nhưng cũng đòi hỏi quy định rõ ràng về trách nhiệm và cách phối hợp.

Nếu ranh giới thẩm quyền không sáng tỏ, các cơ quan có thể cùng xử lý một phần việc, bất đồng về nơi tiếp nhận vụ án hoặc để những khoảng trống trong quá trình điều tra. Với người dân, điều đó có thể gây khó hiểu: chẳng hạn, một người trình báo vụ việc cần biết cơ quan nào chịu trách nhiệm và phải liên hệ với ai khi hồ sơ bị chậm.

Tổ chức kêu gọi chính phủ và đảng cầm quyền tiếp tục thúc đẩy cải cách để hệ thống mới sớm vận hành ổn định. Theo họ, việc lập ra nhiều cơ quan mới chỉ có tác dụng nếu mỗi cơ quan có nhiệm vụ rành mạch và năng lực thực hiện nhiệm vụ đó.

Yêu cầu sửa các quy định còn sót lại

Một trọng tâm được tổ chức nêu ra là rà soát các văn bản dưới luật (quy định chi tiết hướng dẫn thi hành luật). Tổ chức cho rằng một số quy định trong nhóm văn bản này vẫn có thể để lại quyền điều tra trực tiếp cho công tố viên hoặc cho phép họ chỉ đạo hoạt động điều tra.

Vì vậy, tổ chức yêu cầu xóa các quy định như vậy để việc chuyển giao quyền lực không chỉ diễn ra trên giấy tờ. Nếu luật chính thay đổi nhưng các quy định hướng dẫn vẫn duy trì những quyền cũ, cơ cấu mới có thể tiếp tục vận hành theo lối cũ dưới một tên gọi khác.

Song song với việc giới hạn thẩm quyền của công tố viên, tổ chức cho rằng cần tăng năng lực điều tra của Cơ quan Điều tra Tội phạm Nghiêm trọng và Cơ quan Điều tra Quốc gia. Năng lực ở đây bao gồm khả năng xử lý vụ án, nhân lực và sự chuẩn bị cần thiết để người dân không cảm thấy bất an khi hệ thống chuyển đổi.

Cảnh báo về nguy cơ hình thành “viện công tố thứ hai”

Tổ chức đặc biệt cảnh báo Cơ quan Điều tra Tội phạm Nghiêm trọng không được biến thành phiên bản mở rộng của một đơn vị điều tra cũ, cũng không được trở thành “viện công tố thứ hai”. Nói cách khác, việc chuyển quyền điều tra sang cơ quan mới sẽ không phải là cải cách thực chất nếu cơ quan ấy lại tích lũy quyền lực quá lớn và hoạt động thiếu kiểm soát.

Đây là vấn đề cần theo dõi khi bộ máy mới đi vào hoạt động: quyền hạn được thực thi ra sao, các cơ quan phối hợp thế nào và người dân có thể yêu cầu giải trình bằng cách nào. Những câu hỏi này sẽ cho thấy cải cách có thật sự tạo ra sự phân công và kiểm soát quyền lực hay chỉ thay đổi sơ đồ tổ chức.

Cải cách sẽ được đánh giá qua hoạt động thực tế

Việc Viện Công tố bị giải thể đánh dấu một thay đổi lớn trong hệ thống tư pháp Hàn Quốc, nhưng kết quả cuối cùng còn phụ thuộc vào cách các cơ quan mới làm việc. Nếu trách nhiệm được phân định rõ, năng lực điều tra được củng cố và quyền hạn được giám sát, người dân có thể kỳ vọng một quy trình minh bạch hơn.

Ngược lại, nếu các quyền cũ tiếp tục tồn tại trong những quy định khác hoặc một cơ quan mới lại tập trung quyền lực tương tự, mục tiêu cải cách có thể không đạt được. Thông điệp của tổ chức dân sự vì thế không chỉ là hoan nghênh việc giải thể viện công tố, mà còn là yêu cầu tiếp tục sửa luật và theo dõi chặt chẽ cách hệ thống mới vận hành.