AQSh va Eron o'rtasidagi diplomatik kurash: 'Katta Kelishuv' nima demoqchi?

AQSh vitse-prezidenti JD Vens yaqinda Jorjiya universitetida o'tkazilgan ommaviy tadbirda Donald Trampning Eron Islom Respublikasi bilan bo'lgan munosabatlariga oid strategiyasini ochib berdi. Vensning ta'kidlashicha, prezident Tramp shunchaki vaqtincha tinchlikni saqlaydigan 'kichik kelishuv'ni emas, balki 'Katta Kelishuv' (Grand Bargain)ni maqsad qilgan.

Katta Kelishuv deganda, ikki davlat o'rtasidagi barcha fundamental ziddiyatlarni, jumladan yadro quroli, regional xavfsizlik va iqtisodiy sanksiyalarni bir vaqtda va butunlay hal qiluvchi keng qamrovli shartnoma tushuniladi. Bu xuddi uyning faqat bir xonasini ta'mirlash emas, balki butun binoni tubdan yangilashga o'xshaydi.

Iqtisodiy rag'bat va 'Oddiy Davlat' konsepsiyasi

JD Vensning so'zlariga ko'ra, Donald Tramp Eron uchun aniq bir taklifni ilgari surmoqda. Agar Eron xalqaro maydonda 'oddiy davlat' kabi harakat qila boshlasa, AQSh ham uni iqtisodiy jihatdan oddiy davlat sifatida qabul qiladi.

Bu yondashuv quyidagi shartlarni o'z ichiga oladi:

  • Yadro qurolidan butunlay voz kechish: Eron yadroviy qurol yaratish dasturini to'liq to'xtatishi shart.
  • Terrorizmni qo'llab-quvvatlamaslik: Eron davlat darajasida terroristik guruhlarga yordam berishni to'xtatishi lozim.
  • Iqtisodiy integratsiya: Yuqoridagi shartlar bajarilsa, Eron xalqi jahon iqtisodiyotiga qaytadi va iqtisodiy ravnaqqa erishadi.
"Prezident shunday kelishuvni xohlaydiki, unda Eron yadro quroliga ega bo'lmasin va terrorizmni qo'llab-quvvatlamasin, lekin shu bilan birga Eron xalqi gullab-yashnasin va jahon iqtisodiyotiga qo'shilsin", deb ta'kidladi JD Vens.

Islomobod muzokaralari va kelishmovchiliklar

Yaqinda Pokistonning poytaxti Islomobadda AQSh va Eron vakillari o'rtasida birinchi raund muzokaralari bo'lib o'tdi. Ushbu muzokaralarda AQSh tomonidan JD Vens, Yaqin Sharq bo'yicha maxsus vakil Steve Witkoff va Donald Trampning kuyovi Jared Kushner ishtirok etdi.

Biroq, muzokaralar kutilgan natijani bermadi. Asosiy bahs yadro faoliyatini to'xtatish muddati atrofida aylanmoqda:

  • AQSh taklifi: Barcha yadroviy faoliyatni 20 yilga to'xtatish.
  • Eron taklifi: Yadro faoliyatini maksimal 5 yilga to'xtatish.

Bu farq tomonlar o'rtasidagi ishonchsizlikning ko'rsatkichidir. AQSh uzoq muddatli kafolatni xohlayotgan bo'lsa, Eron qisqa muddatli va moslashuvchan shartlarni taklif qilmoqda.

Donald Trampning shaxsiy munosabati va '20 yil' masalasi

Qiziqarli jihati shundaki, Donald Tramp ochiqchasiga yadro quroliga qarshi ekanligini aytgan bo'lsa-da, ommaviy axborot vositalarida tarqalgan '20 yillik to'xtatish' taklifi uni mamnun qilmadi.

U New York Post bilan bo'lgan suhbatida shuni ta'kidladiki, u Eronning yadro quroliga ega bo'lishini aslo xohlamaydi, lekin muzokaralar jarayonidagi aniq muddatlar (masalan, 20 yil) bo'yicha hisobotlar unga yoqmagan. Bu shuni anglatadiki, Tramp raqamlardan ko'ra yakuniy natija (yadro qurolining butunlay yo'qligi)ga ko'proq e'tibor bermoqda.

Kelajakdagi istiqbollar: Tinchlikmi yoki yangi ziddiyat?

AQSh va Eron o'rtasidagi ikki haftalik o't ochishni to'xtatish (ceasefire) kelishuvi kelasi hafta tugaydi. Agar tomonlar 'Katta Kelishuv' bo'yicha umumiy til topa olmasa, mintaqadagi taranglik yana ortishi mumkin.

Kutilayotgan ssenariylar:

  1. Muvaffaqiyatli kelishuv: Eron yadro dasturini to'xtatadi va AQSh sanksiyalarni bekor qiladi. Bu Yaqin Sharqning geosiyosiy xaritasini butunlay o'zgartiradi.
  2. Qisman kelishuv: Tomonlar 5 va 20 yil orasidagi o'rtacha muddatda kelishib, vaqtincha tinchlikni saqlashadi.
  3. Muzokaralarning cho'kishi: Kelishuvga erishilmasa, AQSh sanksiyalarni yanada kuchaytirishi va Eron yadroviy faoliyatini tezlashtirishi mumkin.

Xulosa qilib aytganda, Donald Trampning strategiyasi 'hamma yoki hech narsa' tamoyiliga asoslangan. U kichik qadamlar bilan emas, balki bir marta va butunlay muammoni hal qiluvchi global shartnoma orqali g'alaba qozonishni istamoqda.