Afrika issiqxona gazlari chiqishiga hissasi kam bo‘lgan qit’alardan biri, biroq iqlim o‘zgarishining ta’siri allaqachon oziq-ovqat ishlab chiqarish, suv xavfsizligi, tirikchilik va iqtisodiy faoliyatga yetib borgan. Bu zarbalarga javob berish uchun zarur davlat mablag‘i juda kam. Birlashgan Millatlar Tashkilotining Atrof-muhit dasturi (UNEP) hisob-kitobiga ko‘ra, rivojlanayotgan mamlakatlarga 2035-yilgacha iqlim o‘zgarishiga moslashish uchun har yili 310–365 milliard dollar kerak bo‘ladi.

Fon va kontekst

2023-yilda xalqaro davlat moslashuv mablag‘i 26 milliard dollar edi. Maqolaga ko‘ra, taxminiy ehtiyoj hozirgi xalqaro davlat mablag‘i oqimidan 12–14 baravar ko‘p. Bu tafovut sharoitida oilalarga yuboriladigan pul o‘tkazmalari iqlim zarbasiga uchragan xonadonlarga yordam berishi mumkin, ammo pul o‘tkazmalarining o‘zi iqlim uchun ajratiladigan mablag‘ hisoblanmaydi.

Xalqaro qishloq xo‘jaligini rivojlantirish jamg‘armasi (IFAD) ma’lumotiga ko‘ra, 2025-yilda daromadi past va o‘rta bo‘lgan mamlakatlarga 728,6 milliard dollar pul o‘tkazilgan, Afrika esa 124,2 milliard dollar olgan. Dunyo bo‘yicha pul o‘tkazmalarining qariyb 233 milliard dollari qishloq hududlariga yetib borgan. Biroq bu statistikaga norasmiy pul o‘tkazmalari yoki mamlakat ichida boshqa joyga ko‘chib, tug‘ilib o‘sgan joyidagi qarindoshlariga yordam beradigan odamlar yuborgan mablag‘ kirmaydi.

Pul o‘tkazmalari faqat naqd puldan iborat emas. Migrantlar oziq-ovqat va boshqa mahsulotlarni ham yuborishi mumkin. Oilalar esa olgan mablag‘ini oziq-ovqat, tibbiyot va ta’lim xarajatlariga ishlatishi, daromad yo‘qotilishini qoplashi, biznesni qo‘llab-quvvatlashi va favqulodda vaziyatlarga javob berishi mumkin. Hosil kamaygan yoki tirikchilik izdan chiqqan paytda bunday yordam zudlik bilan yuzaga kelgan ehtiyojlarni qondirishga ko‘maklashadi.

Ammo shoshilinch xarajatlarni qoplash bilan kelajakdagi iqlim xavfini kamaytirish bir xil emas. Oziq-ovqat sotib olish suv infratuzilmasiga, qurg‘oqchilikka chidamli qishloq xo‘jaligiga, sug‘urtaga yoki tirikchilik manbalarini diversifikatsiya qilishga sarmoya kiritish bilan bir xil vazifani bajarmaydi. Shu sababli, pul o‘tkazmalari inqiroz paytida xonadonlarga yordam bersa ham, buning o‘zi iqlimga moslashish salohiyati oshganini anglatmaydi.

Bu xabar nimani anglatadi

Pul o‘tkazmalarining ta’siri hudud va vaziyatga qarab farq qildi. Burkina-Fasodagi tadqiqotda iqlim sharoitining yomonlashuvi xonadonlarning oziq-ovqat xavfsizligiga zarar yetkazgani, ammo pul o‘tkazmalari uni yaxshilab, iqlim o‘zgaruvchanligining ayrim salbiy ta’sirlarini yumshatgani aniqlandi. Somalidagi tadqiqotda esa iqlim zarbasidan keyin pul o‘tkazmalari kamaygani, mobil pul o‘tkazmalaridan foydalanish imkoniyati yaxshiroq bo‘lsa ham, bunga javob berish salohiyati kuchaymagani qayd etildi.

Pul o‘tkazmalari inqiroz paytida yordam berishi mumkinligi bir narsa, ular iqlimga moslashish uchun zarur davlat sarmoyasining o‘rnini bosa olishi esa boshqa narsa.

Masalan, qurg‘oqchilik sabab hosili kamaygan xonadon xorijdagi qarindoshidan kelgan pulga oziq-ovqat olsa, bu ayni paytdagi oziq-ovqat tanqisligini yumshatishi mumkin. Ammo faqat shu misolga qarab, xonadon keyingi iqlim zarbasiga yaxshiroq tayyor bo‘ladi, deb bo‘lmaydi. Ikkinchi natijaga ham erishish uchun oziq-ovqat xarididan tashqari moslashuvga sarmoya kerak. Shu jihatdan oilaviy pul o‘tkazmalari va davlat mablag‘ining vazifalarini farqlash lozim.

Pul o‘tkazmalarining yuki migrantlarning zimmasiga ham tushishi mumkin. Qatarda yashovchi ganalik migrantlar haqidagi tadqiqotda pul o‘tkazmalari Ganadagi oziq-ovqat xavfsizligi va xonadonlar farovonligini oshirgani, biroq pul yuborish bosimi Qatardagi migrantlarning o‘z oziq-ovqat xavfsizligiga ta’sir qilgani aniqlandi. Bu bir oilaning turmush sharoiti yaxshilanishi jarayonida boshqa tomonning yashash sharoiti yomonlashishi mumkinligini anglatadi.

Siyosat pul o‘tkazmalarining xonadonlar iqlim xavfiga javob berishidagi rolini hisobga olishi, ammo migrantlar tobora ko‘payib borayotgan oila ehtiyojlari uchun javobgar bo‘lishi kerak, deb faraz qilmasligi lozim. Hukumatlar va xalqaro iqlim tashkilotlari davlatning moslashuv, infratuzilma va ijtimoiy himoya uchun zarur mablag‘ni ta’minlash mas’uliyatiga ega. Pul o‘tkazmalari bu mas’uliyatning o‘rnini bosadigan mablag‘ emas, balki xonadonlar allaqachon foydalanayotgan shaxsiy resurs sifatida qaralishi kerak.

Pul o‘tkazmalari va iqlim siyosati tutashadigan nuqtalar

Xalqaro qishloq xo‘jaligini rivojlantirish jamg‘armasi va Yevropa Ittifoqi 2025-yilda Senegal, Gonduras va Pokistonda 4,26 million yevrolik ResilientRemit loyihasini boshladi. Loyiha pul o‘tkazmalari va diaspora sarmoyalarini (xorijdagi migrantlar hamjamiyatining investitsiyalarini) jamg‘arma, kredit, sug‘urta va iqlimga chidamlilik bilan bog‘lashga qaratilgan. Biroq mavjud ma’lumotlarning o‘zi loyiha har bir mamlakatdagi xonadonlarning moslashuv salohiyatini qay darajada oshirganini aniqlashga yetmaydi.

Pul yuborish xarajatlari ham siyosat uchun muhim masala. Jahon banki Sahroi Kabirdan janubdagi Afrikani pul o‘tkazmalarini qabul qilish eng qimmatga tushadigan mintaqa deb ko‘rsatgan. Birlashgan Millatlar Tashkilotining Barqaror rivojlanish maqsadida 2030-yilgacha pul o‘tkazish xarajatlarini 3% bilan cheklash ko‘zda tutilgan. Pul o‘tkazish xarajatlarini kamaytirish oilalarga yetib boradigan mablag‘ni ko‘paytirishga yordam berishi mumkin, ammo bu davlatning moslashuv uchun mablag‘i yetishmasligi muammosini hal qilmaydi.

Hukumatlar va xalqaro tashkilotlar ko‘rib chiqishi mumkin bo‘lgan yana bir taklif — migrantlar hamjamiyatlari ixtiyoriy ravishda to‘plagan mablag‘ni davlat mablag‘i bilan birlashtirib, suv yoki iqlimga chidamli qishloq xo‘jaligi kabi mahalliy loyihalarni qo‘llab-quvvatlash. Biroq davlat mablag‘ini qanday mezon va tartib asosida qo‘shish masalasi maqolada batafsil yoritilmagan.

Tasdiqlangan faktlar va hozircha noma’lum jihatlar

Tasdiqlangan faktlar

  • UNEP hisob-kitobiga ko‘ra, rivojlanayotgan mamlakatlarning 2035-yilda iqlimga moslashuv uchun mablag‘ga ehtiyoji yiliga 310–365 milliard dollarni tashkil etadi, 2023-yilda xalqaro davlat moslashuv mablag‘i esa 26 milliard dollar bo‘lgan.
  • IFAD ma’lumotiga ko‘ra, 2025-yilda daromadi past va o‘rta bo‘lgan mamlakatlarga 728,6 milliard dollar, Afrikaga esa 124,2 milliard dollar pul o‘tkazilgan.
  • Pul o‘tkazmalari oziq-ovqat, tibbiyot va ta’lim xarajatlariga, daromad yo‘qotilishini qoplashga, biznesni qo‘llab-quvvatlash va favqulodda vaziyatlarga javob berishga sarflanishi mumkin, ammo tadqiqotlarda aniqlangan ta’sir hudud va sharoitga qarab farq qilgan.
  • Pul yuborish bosimi yuboruvchi migrantlarning oziq-ovqat xavfsizligiga ham ta’sir qilishi mumkin. Pul o‘tkazmalari davlatning iqlim uchun ajratadigan mablag‘ining o‘rnini bosmaydi.

Hozircha noma’lum jihatlar

  • ResilientRemit loyihasi turli mamlakatlardagi xonadonlarning iqlimga moslashuv salohiyatini amalda qay darajada oshirdi?
  • Hukumatlar pul o‘tkazmalariga tayanadigan xonadonlar va iqlimga zaif hududlarni aniqlash uchun ma’lumotlarni qanday yig‘adi va ulardan qanday foydalanadi?
  • Migrantlar hamjamiyatlarining ixtiyoriy jamg‘armalari davlat mablag‘i bilan birlashtirilsa, bu qanday mezon va tartib asosida amalga oshiriladi?

O‘quvchi nimalarga e’tibor berishi kerak

  • Pul o‘tkazmalari yordamini baholaganda, oziq-ovqat va tibbiy xarajatlar kabi zudlik bilan zarur ehtiyojlarni qoplashni suv infratuzilmasi, qishloq xo‘jaligi va sug‘urta kabi uzoq muddatli moslashuv sarmoyalaridan farqlash kerak.
  • Pul o‘tkazish xarajatlarini tekshirganda, Sahroi Kabirdan janubdagi Afrikada pulni qabul qilish qimmatligi va 2030-yilgacha xarajatlarni 3% bilan cheklash maqsadini birgalikda ko‘rib chiqish mumkin. Bu maqsad barcha pul o‘tkazmalarining amaldagi xarajati 3% degani emas.
  • Iqlimga moslashuv siyosati yoki mahalliy loyihalarni ko‘rib chiqayotganda, reja faqat oilaviy pul o‘tkazmalariga tayanadimi yoki davlatning moslashuv, infratuzilma va ijtimoiy himoya uchun mablag‘i ham ajratiladimi, tekshirish lozim. Migrantlar yoki ularning oilalaridan birortasining zimmasiga nomutanosib yuk tushmasligi ham muhim mezondir.