2023-yil 7-oktabrda Hamas hujumi oqibatida taxminan 1 200 kishi halok bo‘ldi, 251 kishi garovga olindi. Halok bo‘lganlarning aksariyati Isroil fuqarolari edi. Shundan keyin Isroil armiyasi G‘azo sektorida ikki yil urush olib bordi. G‘azo sektorida 74 mingdan ortiq falastinlik halok bo‘ldi, yana minglab odamlar vayronalar ostida qolgan bo‘lishi taxmin qilinmoqda. Isroilda 27-oktabr kuni parlament saylovi bo‘lib o‘tadi.

Sulh va tinchlik rejasining 1-bosqichi doirasida tirik qolgan isroillik garovdagilar qariyb 2 000 nafar falastinlik mahbus va hibsdagilarga almashildi. Halok bo‘lgan garovdagilarning jasadlari ham keyingi bir necha oy davomida qaytarildi. Yuz minglab ko‘chirilganlar G‘azo sektorining shimoliga qaytdi, Isroil armiyasi esa “Sariq chiziq”gacha chekinib chiqdi. Biroq yordam cheklangan, amaliy qayta qurish esa boshlangani yo‘q. Saylovdan keyin xalqaro hamjamiyatning e’tibori va bosimi davom etadimi, degan savol tinchlik rejasining keyingi bosqichini belgilovchi omilga aylangani shundan.

Fon va kontekst

Hamas hujumi va undan keyingi urush oqibatlari sulhdan keyin ham saqlanib qolmoqda. Maqolada aytilishicha, Birlashgan Millatlar Tashkiloti (BMT) tergov komissiyasi (유엔 조사위원회), genotsid bo‘yicha yetakchi olimlar va inson huquqlari tashkilotlari Isroilning G‘azodagi urushi genotsid ekan degan xulosaga kelgan. Bu — mazkur subyektlarning xulosalari haqidagi xabar. Maqolada urush G‘azo sektorining katta qismini vayronaga aylantirgani va halok bo‘lganlar soni 74 mingdan oshgani qayd etiladi.

AQSh prezidenti Donald Trampning 20 bandli tinchlik rejasi (20개 항목 평화안) 1-bosqichi doirasida garovdagilar almashildi, jasadlar qaytarildi, ko‘chirilganlar shimolga qaytdi va Isroil armiyasi “Sariq chiziq”gacha chekindi. BMT Xavfsizlik Kengashi (유엔 안전보장이사회) tinchlik rejasini hamda AQSh raislik qiladigan “Tinchlik kengashi”ni (평화위원회) ma’qulladi. Bu choralar tomonlar o‘rtasidagi kelishuvning ayrim qismlarini amalda bajarish mumkinligini ko‘rsatdi, biroq sulhning o‘zi to‘liq tinchlik yoki qayta qurish degani emas edi.

2025-yil 9-oktabrda imzolangan sulhdan keyingi bir yil davomida G‘azo sog‘liqni saqlash vazirligi (가자 보건부) G‘azo sektorida taxminan 1 400 kishi halok bo‘lganini ma’lum qildi. Maqolada aytilishicha, BMT G‘azo sog‘liqni saqlash vazirligining qurbonlar haqidagi raqamlaridan foydalanadi. Keng ko‘lamli hujumlar to‘xtaganidan keyin ham odamlar halok bo‘lgani haqida xabarlar kelgani sulh va aholining xavfsizligi bir xil ma’noni anglatmasligini ko‘rsatadi.

Tinchlik rejasining 2-bosqichi boshi berk ko‘chaga kirib qolgan. Hamas qurolsizlantirilmagan, G‘azo sektori xavfsizligini ta’minlashi kerak bo‘lgan xalqaro barqarorlashtirish kuchlari ham joylashtirilmagan. G‘azo sektorini boshqarishi kerak bo‘lgan Falastin texnokratlar qo‘mitasi (팔레스타인 기술관료위원회) ham joylarda vakolatni o‘z zimmasiga olgani yo‘q. Maqolada aytilishicha, Isroil to‘liq qurolsizlantirishdan oldin qayta qurishga ruxsat bermoqchi emas, Hamas esa tinchlik rejasida talab qilingan shartlarga muvofiq qurolsizlanmayapti.

Tinchlik kengashi o‘tgan hafta qayta qurishni boshlash uchun 6 oyga mo‘ljallangan, 2,45 milliard dollarlik rejani e’lon qildi. Biroq bu — 10 yil ichida tiklanish uchun zarur deb hisoblangan 71,4 milliard dollarning bir qismi, xolos. Rejani e’lon qilish bilan joylarda tiklash ishlari boshlanishi — alohida bosqichlar. Maqolada qayd etilgan yordam cheklovlari va qayta qurishning kechikishi shuni ko‘rsatadiki, moliyaviy rejaning o‘zi aholining turmush sharoitini darhol o‘zgartirmaydi.

Bu xabar nimani anglatadi

27-oktabrdagi saylov Isroilning yangi hukumati tinchlik rejasini amalga oshirishga qanday munosabatda bo‘lishi bilan chambarchas bog‘liq. Maqola saylov natijasiga qarab G‘azo sektori va G‘arbiy Sohilga e’tibor hamda bosim saqlanib qoladimi, degan savolni qo‘yadi va saylovdan keyingi xalqaro bosim tinchlik jarayonida muhim bo‘lishi mumkinligini ta’kidlaydi. Biroq qaysi partiya yoki hukumat g‘alaba qozonishi, yangi hukumat tinchlik rejasiga qanday munosabat bildirishi hozircha noma’lum.

Xalqaro bosim faqat bir yo‘nalishda ta’sir qiladi, deb qat’iy aytish qiyin. Maqolada saylov oldidan tashqi bosim rahbar tarafdorlarini birlashtirishi mumkinligi, G‘azodagi urush bo‘yicha xalqaro tanqid esa Isroil jamiyatining ayrim qatlamlarida mamlakat qamal ostida degan tasavvurni kuchaytirgani tushuntiriladi. Shuning uchun bosim siyosat o‘zgarishiga olib keladimi yoki aksincha, qat’iy pozitsiyani mustahkamlaydimi — bu saylovdan oldingi va keyingi siyosiy vaziyatga bog‘liq bo‘lishi mumkin.

Maqolada AQShning ta’siri tinchlik jarayonini olg‘a siljitish uchun qo‘llanishi mumkin bo‘lgan asosiy bosim vositasi sifatida tahlil qilinadi. Bunga Isroil hukumatining AQSh yordamiga katta darajada tayanishi asos qilib keltiriladi. Ayni paytda Isroilga taklif etilishi mumkin bo‘lgan rag‘batlardan biri sifatida Saudiya Arabistoni bilan munosabatlarni normallashtirish tilga olinadi. Ammo maqolada qayd etilishicha, Saudiya Arabistoni Falastin davlatini barpo etishga olib boradigan ishonchli yo‘l bo‘lishini shart qilib qo‘ygan. Bu tinchlik rejasining bajarilishi faqat G‘azodagi qurolsizlanish masalasi bilan emas, balki kengroq siyosiy kelishuvlar bilan ham bog‘liqligini anglatadi.

G‘arbiy Sohildagi vaziyat ham xalqaro hamjamiyat e’tibori faqat G‘azoda qaratilib qolishiga yo‘l qo‘ymaydi. BMT shu yil iyun holatiga ko‘ra, falastinliklarga qarshi ko‘chmanchilar hujumlari kuniga o‘rtacha 6 ta bo‘lganini qayd etgan. Bu — hisob yuritila boshlaganidan beri istalgan yilga nisbatan tezroq sur’at. Maqolada iyulgacha ko‘chmanchilar hujumlari bilan bog‘liq o‘limlar soni 2025-yilning butun davridagi ko‘rsatkichdan oshgani, aholi punktlari kengayishi bilan birga minglab falastinliklar ko‘chishga majbur bo‘lgani ham aytiladi.

Buyuk Britaniya sentabr oyida G‘arbiy Sohildagi aholi punktlarida ishlab chiqarilgan mahsulotlarni taqiqlashini e’lon qildi. Tashqi ishlar vaziri Ed Miliband ko‘chmanchilar zo‘ravonligini “ko‘chmanchi terrorchilar” amalga oshirayotgan etnik tozalash deb qoraladi. Biroq aholi punktlari eksporti nisbatan kichik bo‘lgani uchun bu kabi choralar iqtisodiy ta’siri jihatidan cheklangan bo‘lishi mumkin; maqolada ularning ahamiyati asosan siyosiy ekani qayd etiladi. Falastinni davlat sifatida tan olgan mamlakatlar soni 150 dan oshgan bo‘lsa-da, maqolada tasvirlangan joylardagi vaziyat o‘zgarmadi. Bu diplomatik tan olish yoki sanksiyalarni e’lon qilish joylardagi o‘zgarishlarni o‘z-o‘zidan kafolatlamasligini anglatadi.

Masalan, Isroil saylovidan keyin ham xalqaro hamjamiyat e’tibori boshqa inqirozlar sabab susaysa, tinchlik rejasining 2-bosqichi to‘xtab turgan bir paytda qayta qurish rejasi faqat e’lonligicha qolishi mumkin. Aksincha, bosim davom etsa ham, buning o‘zi Hamasning qurolsizlanishi yoki xalqaro barqarorlashtirish kuchlarining joylashtirilishini ta’minlaydi, deb aytishga asos yo‘q. Muhimi — nafaqat e’tiborning ko‘lami, balki bosim tinchlik rejasining aniq bosqichlari bilan bog‘lanishi va tomonlar bu shartlarni qabul qilish-qilmasligidir.

Tasdiqlangan faktlar va hozircha noma’lum jihatlar

Tasdiqlangan faktlar

  • 2023-yil 7-oktabrda Hamas hujumi oqibatida taxminan 1 200 kishi halok bo‘ldi, 251 kishi garovga olindi.
  • Tinchlik rejasining 1-bosqichida tirik garovdagilar qariyb 2 000 nafar falastinlik mahbus va hibsdagilarga almashildi va qaytarildi; yuz minglab ko‘chirilganlar G‘azo sektorining shimoliga qaytdi.
  • Sulhdan keyingi bir yil davomida G‘azo sog‘liqni saqlash vazirligi G‘azo sektorida taxminan 1 400 kishi halok bo‘lganini ma’lum qildi.
  • Yordam cheklangan, Hamas qurolsizlantirilmagan, xalqaro barqarorlashtirish kuchlari joylashtirilmagan va amaliy qayta qurish boshlanmagan.
  • Isroil parlamenti saylovi 27-oktabrga belgilangan, Tinchlik kengashi esa qayta qurish uchun 6 oylik rejani e’lon qilgan.

Hozircha noma’lum jihatlar

  • 27-oktabrdagi saylovda qaysi partiya yoki hukumat g‘alaba qozonishi.
  • Saylovdan keyin tinchlik rejasining 2-bosqichi va G‘azo sektorini qayta qurish rejasi amalda bajariladimi.
  • Hamas qachon va qanday shartlar asosida qurolsizlantirilishi, xalqaro barqarorlashtirish kuchlari qachon joylashtirilishi.
  • Saylovdan keyin AQSh va boshqa mamlakatlar Isroilga qanday bosim o‘tkazishi.

O‘quvchi nimalarni kuzatishi kerak

  • Saylovdan keyin yangi hukumat tinchlik rejasining 2-bosqichi va Falastin texnokratlar qo‘mitasiga qanday munosabatda bo‘lishini kuzatish kerak.
  • Qayta qurish uchun e’lon qilingan mablag‘ bilangina cheklanmay, amalda yordam ko‘payadimi va joylarda tiklash ishlari boshlanadimi — shuni tekshirish lozim.
  • Hamas qurolsizlantirilishi va xalqaro barqarorlashtirish kuchlari joylashtirilishi bo‘yicha kelishuvga erishilgan-erishilmagani, shuningdek, Isroil armiyasining chekinishi va aholi xavfsizligida qanday o‘zgarishlar bo‘lishini kuzatish kerak.