Avstraliya, Germaniya, Nepal va Tinch okeani davlatlari rahbarlari hamda delegatsiyalari dushanba kuni Fidjida iqlim konferensiyasini boshladi. Bu kichik orol davlatlariga iqlim o‘zgarishi solayotgan tahdidlarni muhokama qilish uchun, shuningdek, noyabr oyi boshida Turkiyada bo‘lib o‘tadigan BMTning COP31 iqlim sammiti oldidan o‘tkazilayotgan tayyorgarlik uchrashuvidir. Avstraliya bosh vaziri Entoni Albanizi dushanba kuni tushdan keyin Fidjiga yetib keldi, iqlim o‘zgarishi bo‘yicha vazir Kris Bouen esa Tinch okeani mintaqasida qayta tiklanuvchi energiyaga o‘tish uchun 7,29 million Avstraliya dollari miqdorida yordam e’lon qildi.

Bu e’londa e’tibor qaratish kerak bo‘lgan jihat faqat mablag‘ miqdori emas. Ushbu yordam avval e’lon qilingan, qiymati 50 million Avstraliya dollari bo‘lgan Avstraliya–Tinch okeani energetik o‘tish hamkorligi (호주-태평양 에너지전환 파트너십) tarkibiga kiradi, shuning uchun u yangi mablag‘ emas. Yangi loyiha boshlanganidek ko‘rinishi mumkin bo‘lgan e’lon bilan amalda qo‘shilgan pul o‘rtasida farq bor. Tinch okeani davlatlari iqlim bo‘yicha va’dalarning «bajarilishini» talab qilayotgan bir paytda, yordamni baholashda nafaqat e’lon qilingan mablag‘ miqdorini, balki uning avvalgi majburiyatlar bilan takrorlanish-takrorlanmasligini ham hisobga olish kerak.

Fon va kontekst

Bu konferensiya o‘tgan yili COP30 da Avstraliya, Fidji va Turkiya kelishgan murosali bitimning bir qismi bo‘lib, uni Avstraliya va Fidji birgalikda o‘tkazmoqda va boshqarmoqda. Yakshanba oqshomidagi holatga ko‘ra, rasmiy davlat muzokarachilari sifatida qariyb 600 kishi ro‘yxatdan o‘tgan, fuqarolik jamiyati, akademik doiralar, faollar va mahalliy jamoat tashkilotlaridan esa 2 560 kishi qatnashgan. Tayyorgarlik uchrashuvi formatiga qaramay, ishtirokchilarning xilma-xilligi muhokamalar faqat hukumatlararo muzokaralar bilan cheklanmayotganini ham ko‘rsatadi.

Fidji bosh vaziri Sitiveni Rabuka tashrif buyurgan rahbarlardan hududlarga borib, vaziyatni o‘z ko‘zlari bilan ko‘rishni va Tinch okeani aholisi gaplarini ochiq fikr bilan tinglashni so‘radi. Bu iltimosni iqlim o‘zgarishini mavhum maqsadlar yoki diplomatik iboralar bilangina cheklamay, uning ta’sirini boshdan kechirayotgan mahalliy aholining tajribasi bilan bog‘lab muhokama qilish kerak, degan ma’noda tushunish mumkin.

Tinch okeani davlatlari Parij kelishuvidagi 1,5°C maqsadini (파리협정) hayot-mamot mezoni deb biladi. Fidjining atrof-muhit va iqlim o‘zgarishi vaziri Linda Tabuya dushanba kuni ham bu maqsadni amalga oshirish mumkin bo‘lgan doirada saqlash kerakligini ta’kidladi. COP31 bo‘yicha maxsus vakil Kristina Stege isish 1,5°C dan oshib ketsa ham, oshish miqyosi va davomiyligini imkon qadar kichik qilish kerakligini aytdi. Maqsaddan oshib ketish ehtimoli borligi sababli maqsadning o‘zidan voz kechish emas, zararni kamaytirish uchun sa’y-harakatlarni davom ettirish kerak, degan mazmun nazarda tutilgan.

Bu xabar nimani anglatadi

Konferensiyadagi bahsning asosiy masalasi — chiqindilarni kamaytirish maqsadlari va moliyalashtirish bo‘yicha va’dalar amaliy harakatga aylanadimi, yo‘qmi. Ishtirokchilar izohlagan COP31ning «35 by 35» maqsadi — 2035 yilga qadar jahon energetika tarkibida elektr energiyasi ulushini 35 foizga yetkazishga qaratilgan global elektrlashtirish maqsadi. Qayta tiklanuvchi energiyaga o‘tish uchun yordam e’lon qilinishi ushbu maqsad bilan bog‘liq, biroq 7,29 million Avstraliya dollari avvalgi 50 million Avstraliya dollarlik loyihaga kiritilgani yangi qo‘shimcha hissa miqdorini alohida aniqlash zarurligini ko‘rsatadi.

Moliyalashtirish masalasida Tinch okeani davlatlari va donor mamlakatlar o‘rtasidagi qarashlar farqi ham muhim. Tinch okeani rahbarlari iqlim moliyalashtirishni yordam yoki xayriya emas, balki huquqiy majburiyat deb ta’riflab, rivojlangan davlatlardan faqat ixtiyoriy yordam bilan cheklanmay, o‘z majburiyatlarini ishonchli va mas’uliyat bilan bajarishni talab qildi. Maqolaga ko‘ra, bu pozitsiya Xalqaro sud (국제사법재판소) fikri bilan yana bir bor tasdiqlangan, Avstraliya esa ushbu fikrni qo‘llab-quvvatlovchi BMT Bosh Assambleyasi rezolyutsiyasiga (유엔총회) ovoz bergan. Biroq bu xabarning o‘zidan har bir mamlakatning aniq majburiyat miqdori yoki ushbu konferensiyada qanday kelishuvga erishilganini bilib bo‘lmaydi.

Tinch okeani davlatlari istayotgan yordam shakllaridan biri — Tinch okeani barqarorligi muassasasi (태평양 회복력 시설) orqali mablag‘ ajratishdir. Bu iqlimga moslashish va ofatlarga tayyorgarlik uchun qarzsiz grantlar berishga mo‘ljallangan mintaqaviy moliya muassasasidir. Yordamni kredit emas, grant shaklida berish talabi ofat xavfiga qarshi kurashish xarajatlari yana qarz yukiga aylanib qolmasligiga qaratilgan, deb tushunish mumkin.

Masalan, Tinch okeanidagi biror davlat iqlimga moslashish loyihasini amalga oshirmoqchi bo‘lsa, mablag‘ yangi va’da qilingan grantmi yoki avvalgi loyiha budjetining bir qismimi, yordam qarzni oshiradigan shakldami — bularni tekshirish muhim bo‘lishi mumkin. Bu taxminiy misol bo‘lib, mazkur davlat yoki loyiha uchun ushbu konferensiyada amalda qancha mablag‘ ajratilganini anglatmaydi.

Avstraliyaning o‘zida konferensiya xarajatlari ham bahs-munozaraga sabab bo‘ldi. Avstraliya Koalitsiyasi (호주 연합) dushanba kuni konferensiyaga Avstraliya sarflagani xabar qilingan 20 million Avstraliya dollarini «bema’nilik» va soliq to‘lovchilar pulini isrof qilish deb tanqid qildi. Shu bois konferensiya natijalarini baholashda uni o‘tkazish xarajatlari haqidagi bahsdan tashqari, muhokamalar amaldagi moliyaviy va’dalar va siyosat ijrosiga olib keladimi-yo‘qmi, buni ham kuzatish kerak.

Tasdiqlangan faktlar va hozircha noma’lum jihatlar

Tasdiqlangan faktlar

  • Fidjidagi konferensiya COP31 oldidan o‘tkazilayotgan tayyorgarlik uchrashuvi bo‘lib, uni Avstraliya va Fidji birgalikda o‘tkazmoqda va boshqarmoqda.
  • Avstraliya e’lon qilgan 7,29 million Avstraliya dollari miqdoridagi yordam avvalgi 50 million Avstraliya dollarlik energetik o‘tish hamkorligiga kiritilgan.
  • Tinch okeani davlatlari 1,5°C maqsadini hayot-mamot mezoni deb biladi; harorat bu chegaradan oshsa ham, oshish miqyosi va davomiyligini kamaytirish kerakligi ta’kidlandi.
  • Tinch okeani rahbarlari iqlim moliyalashtirishni huquqiy majburiyat sifatida ko‘rishni va qarzsiz grantlar kabi yordam shakllarini talab qildi.

Hozircha noma’lum jihatlar

  • Konferensiyada Tinch okeani deklaratsiyasi amalda qabul qilingan yoki e’lon qilingan-qilinmagani tasdiqlanmagan.
  • Tinch okeani barqarorligi muassasasiga mamlakatlar tomonidan yangi va’da qilingan mablag‘ miqdori keltirilmagan.
  • COP31 da 1,5°C maqsadi va iqlim moliyalashtirish bo‘yicha kelishuvga erishiladimi-yo‘qmi, hozircha noma’lum.

O‘quvchi nimalarni tekshirishi kerak

  • Yordam haqidagi e’lonlarni ko‘rganda, jami miqdordan tashqari, mablag‘ avval e’lon qilingan loyihaga kiritilganmi yoki yangidan qo‘shilganmi — farqlash kerak.
  • Iqlim moliyalashtirish bo‘yicha va’dalar grantmi yoki kreditmi, shuningdek, mablag‘ iqlimga moslashish va ofatlarga tayyorgarlik uchun qanday ishlatilishini ham ko‘rib chiqish mumkin.
  • COP31 natijalarini kuzatganda, 1,5°C maqsadi haqidagi bayonotlar bilan bir qatorda moliyalashtirish va’dalarining aniqligi va ularni bajarish tartibi ko‘rsatilgan-ko‘rsatilmaganini ham tekshirish ma’qul.